अध्याय 16 : विशेषोपदेशः

१. अध्यात्मको सबैभन्दा सूक्ष्म पासो: 'मोक्षको अहङ्कार'

सांसारिक मानिसलाई धन, रूप, पद वा कुलको घमण्ड हुन्छ। त्यो स्थूल अहङ्कार हो।
तर साधक जब साधना गर्छ, शास्त्र पढ्छ र केही ध्यानको अनुभव पाउँछ, तब उसको मनमा एउटा नयाँ र खतरनाक अहङ्कार उम्रन्छ:

• "म अरू जस्तो संसारी होइन, म त ज्ञानी भएँ!"
• "म त मुक्त पुरुष भइसकेको छु!"

अष्टावक्र यहाँ सिधै तरबार प्रहार गर्नुहुन्छ: 'यस्याभिमानो मोक्षेऽपि...'
यदि तिमीलाई 'म मुक्त भएँ' भन्ने घमण्ड छ भने तिमी अझै बन्धनमै छौ! किनभने जहाँ 'म' छ, त्यहाँ मुक्ति असम्भव छ। मुक्ति 'तिम्रो' हुँदैन, मुक्ति 'तिमीबाट' (अहंकारबाट) हुन्छ!

२. देहाभिमान र ममताको परीक्षण

कतिपय मानिसहरू मुखले ठूला-ठूला वेदान्तका कुरा गर्छन्—"म त ब्रह्म हुँ, संसार मिथ्या हो।"
तर यदि कसैले एउटा सानो गाली दियो, वा शरीरमा सामान्य रोग लाग्यो, वा शरीरको अपमान भयो भने उनीहरू क्रोधले आगो हुन्छन्!
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
यदि शरीरप्रति अझै 'ममता' (यो मेरो शरीर हो, यसलाई केही हुनुहुँदैन) कायमै छ भने, तिम्रो ज्ञान केवल ओठको ज्ञान हो, हृदयको होइन।

३. न ज्ञानी, न योगी: केवल दुःखभाक्

यस्तो पाखण्ड गर्ने व्यक्ति:

• न त साँचो ज्ञानी हो, किनकि उसले आत्माको अद्वैत सत्य बुझेकै छैन।
• न त साँचो योगी हो, किनकि उसको चित्तको वृत्ति निरोध भएकै छैन।
  ऊ त केवल आफ्नै अहंकारले सिर्जना गरेको भ्रममा बाँचेर अन्ततः दुःख र शोक भोग्न बाध्य हुन्छ।

साँचो मुक्ति त्यो हो जहाँ 'म' र 'मेरो' दुवै पूर्ण रूपले अनन्त चैतन्यमा विलीन भइसकेका हुन्छन्।

मनन सूत्र:
"मुक्ति 'मेरो' हुँदैन, अहंकार समाप्त हुनु नै मुक्ति हो; जब 'म' मेटिन्छ, तब केवल अनन्त परमात्मा बाँकी रहन्छ।"