अध्याय 16 : विशेषोपदेशः
विशेष आत्म-उपदेश
इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तं यदा मनः। धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्॥ ५ ॥
नेपाली भावार्थ
जब मन 'मैले यो काम गरिसकें' र 'मैले यो काम गर्न अझै बाँकी छ' जस्ता गर्नुपर्ने र नगर्नुपर्ने सबै मानसिक द्वन्द्वहरूबाट पूर्णतया मुक्त हुन्छ, तब त्यो मन धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—यी चारै पुरुषार्थहरूप्रति पनि पूर्णरूपले अपेक्षाशून्य, तटस्थ र निष्काम बन्दछ।
“When the mind is freed from the dualities of 'this has been accomplished' and 'this is yet to be done', it then becomes entirely indifferent and free from longing towards virtue (dharma), wealth (artha), pleasure (kama), and even liberation (moksha).”
मनुष्यको मानसिक अशान्ति 'मैले यो गरें, तर त्यो गर्न छुटेछ' भन्ने चिन्ताबाट जन्मिन्छ। जब मन कर्तव्याकर्तव्यको भारीबाट मुक्त हुन्छ, तब मोक्षको पनि कुनै लोभ बाँकी रहँदैन—किनकि ऊ स्वयं मोक्षस्वरूप भइसकेको हुन्छ।
१. मनको निरन्तरको द्वन्द्व: 'के भयो र के बाँकी छ?'
मानिसको मन कहिल्यै शान्त हुँदैन किनकि मनभित्र सधैं एउटा हिसाब-किताब चलिरहेको हुन्छ:
- "मैले यो यति गरें, तर त्यो त गर्नै पाइनँ।"
- "आज यति काम सिद्धियो, तर भोलि त्यो कसरी गर्ने होला?"
- "मैले पुण्य गरें कि पाप गरें? साधना पूरा भयो कि अधुरै छ?"
यो 'इदं कृतम् इदं न' (यो गरियो, यो गरिएन) को द्वन्द्व नै मानसिक तनाव र पुनर्जन्मको कारण हो। जबसम्म मनमा कर्तव्यको बोझ छ, तबसम्म मानिस दास नै रहन्छ।
२. चारै पुरुषार्थबाट मुक्ति: 'निरपेक्षं तदा भवेत्'
भारतीय संस्कृतिमा चार पुरुषार्थ बताइएको छ: धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि आत्मज्ञानी यी चारैबाट निरपेक्ष (Indifferent) हुन्छ:
- धर्म: उसलाई पुण्यको अहङ्कार हुँदैन।
- अर्थ: उसलाई धन-सम्पत्तिको लोभ वा अभावको पीर हुँदैन।
- काम: उसलाई सांसारिक वासनाको तृष्णा हुँदैन।
- मोक्ष: अचम्मको कुरा, उसलाई 'म मुक्त हुनुपर्छ' भन्ने चाहना पनि हुँदैन! किनभने जो कहिल्यै बाँधिएकै छैन, उसले मोक्षको चाहना किन गर्ने?
३. मोक्षको पनि वासनाबाट मुक्ति
संसारको लोभ त्याग्नु पहिलो पाइलो हो, तर 'मलाई मोक्ष चाहिन्छ' भन्ने अध्यात्मिक लोभ त्याग्नु अन्तिम शिखर हो।
जब मनले भविष्यमा केही बन्ने वा पाउने सबै अपेक्षाहरू छोड्दछ, तब वर्तमान क्षण स्वतः पूर्ण र परिपूर्ण हुन्छ।
मनन सूत्र:
"हिसाब-किताब मनको बन्धन हो, निष्कामता आत्माको मुक्ति हो; जब कर्तव्यको भारी छुट्छ, तब मोक्ष पनि केवल छाया बन्दछ।"