अध्याय 12 : आत्मानुभवस्थितिः
आत्मानुभव र मौन स्थिति
कर्मानुष्ठानमज्ञानाद्यथैवोपरमस्तथा। बुद्ध्वा सम्यगिदं तत्त्वमेवमेवाहमास्थितः॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
जसरी अहङ्कारपूर्वक कर्म गर्नु अज्ञानका कारण हुन्छ, त्यसैगरी 'मैले सबै कर्म त्यागेँ' भनेर जबरजस्ती निष्क्रिय बस्नु पनि अज्ञान नै हो— यस परम सत्यलाई पूर्ण रूपमा बुझेर म न त कर्म गर्दछु न त कर्म त्याग्दछु; केवल यसै सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर छु।
“Just as the performance of action arises from ignorance, so too does the deliberate renunciation of action arise from ignorance. Having thoroughly realized this truth, thus indeed do I abide.”
कर्म गर्नु र कर्म त्याग्नु— दुवैमा कर्तापन (Doership) को अहङ्कार हुन्छ। ज्ञानी न कर्म गर्न हतारिन्छ, न कर्मबाट भाग्छ। प्रकृतिले जे गराउँछ, त्यो सहजै हुन दिँदै ऊ साक्षी भएर बस्दछ।
१. कर्म र सन्यासको गहिरो रहस्य
यो श्लोक गीता दर्शनको सबैभन्दा गहिरो क्रान्तिकारी रहस्यहरू मध्ये एक हो।
प्रायः दुई किसिमका मानिस भेटिन्छन्:
- कर्मवादी (Doers): "म यो गर्छु, म त्यो बनाउँछु, म पुण्य कमाउँछु।" यहाँ "म कर्ता हुँ" भन्ने घमण्ड छ।
- सन्यासी (Renouncers): "मैले संसार छोडेँ, मैले परिवार त्यागेँ, म केही गर्दिनँ।" यहाँ "म त्यागी हुँ" भन्ने अर्को सूक्ष्म घमण्ड छ।
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
"कर्मानुष्ठानमज्ञानाद्यथैवोपरमस्तथा!"
अर्थात्, जसरी कर्म गर्नु अज्ञान हो, त्यसैगरी 'म कर्म त्याग्छु' भन्नु पनि उत्तिकै ठूलो अज्ञान हो!
२. किन दुवै अज्ञान हुन्?
- यदि तपाईं सोच्नुहुन्छ कि "म कर्म गर्छु", तपाईंले आफूलाई शरीर र मन मान्नुभयो।
- यदि तपाईं सोच्नुहुन्छ कि "म कर्म गर्दिनँ, म त्याग गर्छु", तपाईंले फेरि पनि आफूलाई नै त्यागी कर्ता मान्नुभयो।
तर सत्य के हो?
आत्माले न कहिल्यै केही गर्छ, न कहिल्यै केही त्याग्छ!
आत्मा त आकाश जस्तै अचल छ। आकाशमा चरा उड्दा आकाशले उडाएको होइन, र चरा बस्दा आकाशले रोकेको होइन।
३. 'सम्यगिदं तत्त्वम्' — पूर्ण ज्ञान
जब यो तत्त्व जनकले स्पष्ट देखे:
- उनी कर्मबाट भागेनन्।
- उनले राज्य पनि छाडेनन्।
- तर उनको भित्रबाट 'मैले गरेँ' वा 'मैले छाडेँ' भन्ने दुवै भ्रम मेटिए।
अब उनी केवल 'एवमेवाहमास्थितः' — साक्षी चेतनामा विश्राम लिइरहेका छन्।
मनन सूत्र:
"न कर्ममा अहङ्कार, न त्यागमा घमण्ड; कर्म र अकर्म दुवैको साक्षी भएर बाँच्नु नै परमोच्च ज्ञान हो।"