अध्याय 12 : आत्मानुभवस्थितिः
आत्मानुभव र मौन स्थिति
अचिन्त्यं चिन्त्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥ ७ ॥
नेपाली भावार्थ
मन र विचारभन्दा पर रहेको अचिन्त्य आत्मतत्त्वलाई जब मानिसले मनद्वारा सोच्ने वा ध्यान गर्ने प्रयास गर्दछ, तब त्यो प्रयास आफैँमा अर्को विचार (चिन्ता) बन्न पुग्छ। त्यसैले आत्माको चिन्तन वा ध्यान गर्ने भावलाई समेत त्यागेर, म यसै विचारशून्य, सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।
“Thinking upon That which is beyond thought (acintya), one merely assumes the form of thought. Abandoning even that contemplation, therefore, thus indeed do I abide.”
आँखाले संसारका सबै कुरा देख्छ तर आँखाले आफैँलाई देख्न सक्दैन; त्यस्तै मनले आत्माको बारेमा सोच्न सक्दैन किनकि मन आफैँ आत्माको प्रकाशले चल्दछ। सोच्ने प्रयास छोड्नु नै आत्मामा विश्राम पाउनु हो।
१. 'अचिन्त्यम्' — विचारको अन्तिम सीमा
के मनले भगवान् वा आत्मालाई सोच्न सक्छ?
राजा जनक स्पष्ट भन्नुहुन्छ: सक्दैन!
किनभने:
- मन जे सोच्छ, त्यो विचार (Thought) हो।
- मनले ईश्वरको कल्पना गर्यो भने त्यो पनि मनकै एउटा विचार हो।
- मनले ज्योति, प्रकाश वा शून्यताको ध्यान गर्यो भने त्यो पनि मनकै सृष्टि हो।
जुन आत्माको प्रकाशले मनले विचार जन्माउँछ, त्यो मनले आफ्नै मूल स्रोतलाई कसरी समात्न सक्छ?
"हातले चिम्टा समात्न सक्छ, तर चिम्टाले हातलाई समात्न सक्दैन!"
२. ध्यानको विसर्जन (Dropping the Meditator)
साधकहरू भन्छन्: "म आत्माको ध्यान गरिरहेको छु।"
जनक भन्नुहुन्छ:
- जब तपाईं भन्नुहुन्छ "म आत्माको ध्यान गर्छु", त्यहाँ तीनवटा द्वैत हुन्छ:
- ध्याता (ध्यान गर्ने म)
- ध्येय (आत्मा)
- ध्यान (प्रक्रिया)
यो तीनवटै मनको खेल हो। यसले आत्मालाई होइन, केवल 'चिन्तारूपं भजति' (एउटा मानसिक विचारलाई) मात्र समात्छ।
३. 'त्यक्त्वा तद्भावनम्' — सोच्ने प्रयास समेत त्याग
जब जनकले बुझे कि आत्मालाई सोच्न खोज्नु पनि व्यर्थको प्रयास हो:
- उनले सोच्न छाडिदिए।
- उनले आत्माको ध्यान गर्ने भाव पनि त्यागे।
र जब सोच्ने प्रयास पूरै रोकियो, तब जे बाँकी रह्यो— त्यही नै आत्मा हो!
मनन सूत्र:
"विचार रोकिँदा जे स्वतः चम्किन्छ, त्यो नै तिम्रो वास्तविक स्वरूप हो; त्यसलाई सोच्न छाड र त्यसमै विश्राम गर।"