अध्याय 12 : आत्मानुभवस्थितिः

१. बाह्रौं अध्यायको पूर्णाहुति: 'कृतार्थ' हुनुको अर्थ

संस्कृतमा 'कृतार्थ' शब्द अत्यन्त अर्थपूर्ण छ:

• कृत (Done) + अर्थ (Purpose/Goal) = कृतार्थ।
  अर्थात्, जसको जीवनको सबै प्रयोजन पूरा भयो, जसलाई अब संसारमा केही पनि पाउन बाँकी छैन, ऊ कृतार्थ हो।

सांसारिक मानिस कहिल्यै कृतार्थ हुन सक्दैन:

• ऊ अरबपति बन्यो भने खर्बपति बन्न चाहन्छ।
• ऊ मन्त्री बन्यो भने प्रधानमन्त्री बन्न चाहन्छ।
• मृत्युको दिनसम्म पनि उसका सयौं कामहरू अधुरा नै रहन्छन्।

तर राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"जसले यो सहज मौन स्थिति प्राप्त गर्‍यो, उसका सबै अधुरा कामहरू अहिले यसै क्षण पूरा भए! ऊ सदाका लागि कृतार्थ भयो।"

२. साधनाबाट 'स्वभाव' तर्फको यात्रा

यस श्लोकमा दुईवटा वाक्य छन्:

1. एवमेव कृतं येन: जसले साधनाद्वारा यो स्थिति सुरुमा प्राप्त गर्‍यो।
2. एवमेव स्वभावो यः: र जसको यो स्थिति नै अब स्वाभाविक बानी (सहज स्वभाव) बन्यो।

पहिले-पहिले साधकले सचेत भएर विचारहरूलाई साक्षी भावले हेर्नुपर्छ।
तर जब यो अभ्यास पाक्छ, तब साक्षी रहन कुनै प्रयास नै गर्नुपर्दैन।

• जसरी आँखा झिम्क्याउन कुनै सोच्नु पर्दैन,
• सास फेर्न कुनै नियम बनाउनु पर्दैन,
• त्यसैगरी आत्मस्थिति नै मानिसको सहज स्वभाव बन्दछ।

३. राजा जनकको आत्म-उद्घोष

यो श्लोकसँगै राजा जनकले आफ्नो आत्म-साक्षात्कारको प्रमाण पूरा गर्नुभयो।
सद्गुरु अष्टावक्रको सानिध्यमा आएका एक साधारण जिज्ञासु राजा अब स्वयं एक परमहंस आत्मज्ञानी सम्राट बनेका छन्, जो दरबारको सिंहासनमा बसेर पनि पूर्ण मुक्त र अद्वैतमा प्रतिष्ठित छन्।

मनन सूत्र:
"आत्मस्वरूपमा सहज विश्राम पाउनु नै मानव जीवनको अन्तिम सार्थकता र पूर्णता हो।"