अध्याय 12 : आत्मानुभवस्थितिः
आत्मानुभव र मौन स्थिति
आश्रमानाश्रमं ध्यानं चित्तस्वीकृतवर्जनम्। विकल्पं मम वीक्ष्यैतदेवमेवाहमास्थितः॥ ५ ॥
नेपाली भावार्थ
आश्रम (गृहस्थ वा सन्यास) का नियमहरू, ध्यानका अभ्यासहरू, र मनले धर्म वा नियम सम्झेर स्वीकार गरेका वा त्यागेका सबै धारणाहरू केवल मनका कृत्रिम विकल्प (कल्पना) मात्र हुन् भन्ने देखेर; म ती सबै मानसिक द्वन्द्वहरू छाडेर आफ्नै सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।
“Seeing that ashramas (stages of life), meditation, and the mind's accepted rules and renunciations are nothing more than mental projections, I have cast them aside. Thus indeed do I abide.”
आश्रम, बाहिरी भेष, ध्यानका विधि र नियमहरू सबै मनका खेल हुन्। आत्मा कुनै आश्रममा बाँधिँदैन, न त आत्मालाई कुनै ध्यानको आवश्यकता छ। यी सबै मानसिक विकल्पहरूबाट पर हुनु नै सच्चा आत्मस्थिति हो।
१. सामाजिक र धार्मिक संरचनाहरूको सीमा
समाजले मानिसलाई चार आश्रममा बाँधेको छ:
- ब्रह्मचर्य (विद्यार्थी)
- गृहस्थ (परिवार र कर्म)
- वानप्रस्थ (अन्तर्मुखता)
- सन्यास (सबै त्याग)
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
"यो वर्गीकरण शरीर र समाजको सुविधाका लागि बनाइएको हो, आत्माका लागि होइन! आत्मा न गृहस्थ हो, न सन्यासी। आत्मा त यी सबै अवस्थालाई हेर्ने साक्षी मात्र हो।"
त्यसैगरी:
- कसैले भन्छ: "म फलानो सम्प्रदायको हुँ।"
- कसैले भन्छ: "म यस्तो ध्यान गर्छु।"
यी सबै मनका 'चित्तस्वीकृतवर्जनम्' (मनले आफैँ बनाएका नियम र त्याग) हुन्।
२. 'विकल्पं मम वीक्ष्य' — मनका कल्पनाहरू चिन्ने विवेक
जनकले देख्नुभयो:
- जब म सोच्छु "म ध्यान गर्छु", त्यो मेरो मनको एउटा विकल्प (विचार) हो।
- जब म सोच्छु "म संसारी हुँ", त्यो पनि विचार नै हो।
- जब म सोच्छु "म मुक्त हुनुपर्छ", त्यो पनि विचार नै हो।
जब यी सबै कुरा मनका तरंग मात्र हुन् भने तिनीहरूको पछि किन दौडिने?
जनकले ती सबै विकल्पहरूलाई केवल साक्षी भावले हेरे र शान्त भए।
३. राजा भएर पनि सन्यासीभन्दा माथि
जनकले आफ्नो राजमुकुट फुकालेर जङ्गल भाग्नु परेन।
उनी दरबारमै रहे, तर उनको मनबाट सबै धार्मिक पाखण्ड, आश्रमको घमण्ड र ध्यानको तनाव हट्यो।
उनी 'एवमेवाहमास्थितः' — जे छ, जस्तो छ, त्यसमै पूर्णतया वर्तमान भएर बाँचे।
मनन सूत्र:
"आश्रम र नियमहरू मनका सीमा हुन्; आत्मा त अनन्त आकाश जस्तै सदा खुला र मुक्त छ।"