अध्याय 12 : आत्मानुभवस्थितिः

१. हेय र उपादेयको बन्धन (The Trap of Rejection and Acceptance)

संसारका सबै नैतिक र धार्मिक द्वन्द्वहरू दुई शब्दमा अडिएका छन्:

1. हेय (Rejection): "यो पाप हो, यो नराम्रो हो, म यसलाई त्याग्छु।"
2. उपादेय (Acceptance): "यो पुण्य हो, यो राम्रो हो, म यसलाई समात्छु।"

साधारण मानिस जीवनभर एउटा कुरा फ्याँक्छ र अर्को कुरा समात्छ।

• उसले सांसारिक धन त्याग्छ, तर आश्रमको प्रतिष्ठा समात्छ।
• उसले परिवार त्याग्छ, तर आफ्ना चेलाहरूलाई समात्छ।
• उसले असत्य त्याग्छ, तर "म सत्यवादी हुँ" भन्ने अहङ्कार समात्छ।

राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"हे ब्रह्मन्! जब मैले देखेँ कि जे जति नाम र रूप छन्, ती सबै सपना जस्तै हुन्; तब न केही त्याग्नुपर्ने रह्यो, न केही समात्नुपर्ने रह्यो (हेयोपादेयविरहात्)!"

२. हर्ष र विषादको समूल नष्ट (Beyond Elation and Grief)

जब मानिस कुनै कुरालाई 'मेरो उपलब्धि' मान्छ, तब उसलाई 'हर्ष' (मात्तिनु) हुन्छ।
र जब त्यो कुरा खोसिन्छ, तब उसलाई 'विषाद' (डिप्रेसन/शोक) हुन्छ।

तर जनकको स्थिति कस्तो छ?

• राज्य पाएँ भने पनि केही थपिएन, किनकि म पहिलेदेखि नै पूर्ण आत्मा हुँ।
• राज्य गुम्यो भने पनि केही घटेन, किनकि म कहिल्यै राज्य थिएँ नै।
  यसैले हर्ष र विषाद दुवैको जड नै उखेलियो।

३. गुरुलाई सम्बोधन: 'हे ब्रह्मन्'

जनक यहाँ अष्टावक्रलाई 'हे ब्रह्मन्' भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ।
यो केवल औपचारिकता होइन; यो त एक सिद्ध शिष्यले आफ्नो सद्गुरुप्रति व्यक्त गरेको परम कृतज्ञता हो— जसको कृपाले जनकले आज राजदरबारमा बसेर पनि जीवनमुक्तिको शिखर स्पर्श गर्न सके।

मनन सूत्र:
"न केही त्याग्नु छ, न केही पाउनु छ; हर्ष र शोक दुवैभन्दा पर आफ्नै पूर्णतामा विश्राम लिनु नै मोक्ष हो।"