0%
अध्याय 10 विवरण
श्लोक सूची (8)कथा मोड (Story)
अध्याय 10 • ६ मिनेट अध्ययन

वैराग्योपदेशः

परिपक्व वैराग्य : जन्म-जन्मान्तरको व्यर्थ थकानबाट आत्मामा विश्राम

The Instruction on Mature Dispassion : Resting from the Fatigue of Countless Lives

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको दशौं अध्याय वैराग्यको अग्नि-मन्त्र हो। मानिस संसारमा किन बारम्बार फँस्छ? किनकि उसको मनभित्र अझै गुप्त आशा हुन्छ कि संसारमा कतै न कतै साँचो सुख भेटिएला। ऊ धन कमाउँछ, परिवार बसाउँछ, पद पाउँछ, तर अन्ततः रित्तो हात चितामा जल्छ। र अर्को जन्ममा फेरि त्यही खेल दोहोर्‍याउँछ। महर्षि अष्टावक्रले यस अध्यायमा राजा जनकलाई उनका अनन्त विगतका जन्महरूको स्मरण गराउनुहुन्छ। अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ— "हे जनक! कति जन्मसम्म तिमीले शरीर, मन र वचनले परिश्रम गर्‍यौ? कति राज्य भोग्यौ, कति पत्नी र सन्तान बनायौ? के तीमध्ये एउटा पनि तिम्रो साथमा रह्यो?" जब मानिसले आफ्नो अनन्त थकान देख्छ, तब उसले वैराग्य पाउन कुनै प्रयास गर्नु पर्दैन; वैराग्य स्वतः प्रस्फुटित हुन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

काम, अर्थ र धर्मको त्याग : पाँच दिनको सपना समान सम्पत्ति

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकको वैराग्यलाई परिपक्व बनाउन सिधा प्रहार गर्नुभयो: पहिलो श्लोक: "विहाय वैरिणं काममर्थं चानर्थसङ्कुलम्। धर्ममप्येतयोर्हेतुं सर्वत्रैवानादरो भव॥" अर्थात्, "हे जनक! आफ्नो परम शत्रुरूपी कामवासनालाई तुरुन्तै त्याग। अनर्थ, कलह र चिन्ताले भरिएको धनको लोभलाई छोड। र यी दुवैलाई प्राप्त गराउने धार्मिक अनुष्ठान वा अहंकारलाई पनि त्याग। संसारका यी सबै बाहिरी साधनहरूबाट सर्वथा विरक्त बन!" दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले सांसारिक सम्बन्धहरूको आयु देखाइदिनुभयो: "स्वप्नेन्द्रजालवत् पश्य दिनानि त्रीणि पञ्च वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारापत्यादिसम्पदः॥" अर्थात्, मित्रहरू, जमिन, धन, महल, पत्नी, सन्तान र आफन्तहरू— यी सबैलाई तीन-पाँच दिनको छोटो सपना वा जादुगरको खेल (इन्द्रजाल) सरह क्षणभङ्गुर जान! सपना देख्दा महल र परिवार साँचो लाग्छ, तर ब्युँझनासाथ केही बाँकी रहँदैन। मानिसको यो जीवन पनि केही दिनको सपना मात्र हो; यसमा आसक्त हुनु महामूर्खता हो।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

स्वप्नेन्द्रजालवत् पश्य दिनानि त्रीणि पञ्च वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारापत्यादिसम्पदः॥

“मित्र, जमिन, धन, घर, पत्नी र सन्तानलाई तीन-पाँच दिनको सपना वा जादुको खेल सरह क्षणिक जान।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

तृष्णा नै संसार हो र तृष्णानाश नै मोक्ष हो

तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले संसारको ठेगाना बताउनुभयो: "यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै। प्रौढवैराग्यमाश्रित्य वीततृष्णः सुखी भव॥" अर्थात्, "जहाँ-जहाँ तिम्रो मनमा तृष्णा (पाउने इच्छा) छ, त्यहीँ-त्यहीँ संसार छ भनी जान! संसार बाहिरका रुख, ढुङ्गा वा भवनमा छैन; संसार त तिम्रो मनको तृष्णामा छ।" त्यसैले परिपक्व वैराग्यको आश्रय लिएर तृष्णारहित बन र यसै क्षण सुखी होऊ! चौथो श्लोकमा बन्धन र मुक्तिको अन्तिम सूत्र दिइयो: "तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासक्तिमनादृत्य प्राप्यानन्दं मुदा भव॥" अर्थात्, तृष्णा नै बन्धन हो र तृष्णाको विनाश नै मोक्ष हो। संसारप्रतिको आसक्ति त्यागेर आत्मानन्द प्राप्त गर र प्रसन्न होऊ! पाँचौं श्लोकमा अष्टावक्रले जनकको स्वरूप स्मरण गराउनुभयो: "तिमी एक मात्र शुद्ध चेतन हौ र यो संसार अचेतन जड हो। तिमीभित्र कुनै अज्ञान पनि छैन। जब तिमी स्वयम् ज्ञानस्वरूप हौ भने, तिम्रो मनमा अझै के जान्ने वा के भोग्ने कौतूहल बाँकी रह्यो?"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासक्तिमनादृत्य प्राप्यानन्दं मुदा भव॥

“तृष्णा नै बन्धन हो, तृष्णाको नाश नै मोक्ष हो। संसारको आसक्ति त्यागेर आत्मानन्दमा मग्न होऊ।”

दृश्य 3 • श्लोक ६–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

अनन्त जन्महरूको थकान र आत्मामा विश्राम

छैटौं श्लोकमा अष्टावक्रले जनकको अन्तरआत्मालाई झकझक्याउनुभयो: "राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च। संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि॥" अर्थात्, "हे जनक! कति जन्म-जन्मान्तरसम्म तिमीले अनेकौं राज्यहरू चलायौ, कति सन्तान जन्मायौ, कति पत्नीहरू बनायौ, कति शरीर धारण गर्‍यौ, र कति सांसारिक सुखहरू भोग्यौ? तिमीले जतिसुकै आसक्ति राखे पनि ती सबै अन्ततः नष्ट भए! के तीमध्ये एउटा पनि तिम्रो साथमा आयो?" सातौं श्लोकमा अष्टावक्रले घोषणा गर्नुभयो: "अलमर्थेन कामेन सुकृतेनापि कर्मणा। एभ्यः संसारकान्तारे न विश्रान्तमभून्मनः॥" अर्थात्, अब धनको पछि दौडनु व्यर्थ छ, कामवासनाको पछि लाग्नु व्यर्थ छ, र स्वर्ग पाउन गरिने पुण्यकर्महरूको पछि लाग्नु पनि व्यर्थ छ! यी सबैको पछि लागेर संसाररूपी भयानक जङ्गलमा भौंतारिँदा तिम्रो मनले आजसम्म कहिल्यै विश्राम पायो र? पाएन! र आठौं श्लोकमा गुरुले परम करुणाका साथ भन्नुभयो: "कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखं तदद्याप्युपरम्यताम्॥" अर्थात्, "कति अनगिन्ती जन्महरूसम्म तिमीले शरीरले, मनले र वाणीले केवल परिश्रम गर्‍यौ र दुःख मात्र भोग्यौ? आज, यसै क्षण ती सम्पूर्ण व्यर्थ परिश्रमहरूलाई विश्राम देऊ! अब केही गर्नु छैन, केवल आफ्नै आत्मामा शान्त भएर बस!"
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखं तदद्याप्युपरम्यताम्॥

“कति जन्मसम्म शरीर, मन र वाणीले कर्म गरेर दुःख पायौ? आज यसै क्षण ती सबै परिश्रमलाई विश्राम देऊ!”

अध्याय 10 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको दशौं अध्याय आध्यात्मिक थकानको अन्त्य र परम विश्रामको सुरुआत हो। यस अध्यायका प्रमुख सन्देशहरू: १. **तृष्णा नै संसार हो**: जहाँ चाहना छ, त्यहीँ दुःख र पुनर्जन्म छ। तृष्णाको अन्त्य नै मोक्ष हो। २. **संसार तीन दिनको नाटक हो**: कति जन्मसम्म परिवार र राज्य बनाइयो, तर केही साथ आएन। ३. **परम विश्राम**: अब शरीर र मनको दौडधूप बन्द गरेर आफ्नै साक्षी आत्मामा विश्राम लिनु नै मनुष्य जीवनको अन्तिम सार्थकता हो।