अध्याय 10 : वैराग्योपदेशः
वैराग्य र वासनात्याग
विहाय वैरिणं काममर्थं चानर्थसङ्कुलम्। धर्ममप्येतयोर्हेतुं सर्वत्रैवानादरं कुरु॥ १ ॥
नेपाली भावार्थ
आफ्नो घोर शत्रु रूपी काम-वासनालाई र अनेक अनिष्ट तथा कष्टहरूले भरिएको धन-सम्पत्तिलाई पूर्ण रूपमा त्यागिदेऊ; अनि यी दुवै (काम र अर्थ) को मूल कारण बन्ने सकाम धार्मिक कर्मकाण्डहरूप्रति समेत उदासीन बन र सबै सांसारिक प्रलोभनहरूलाई महत्त्व दिन छाडिदेऊ!
“Abandoning desire (kama), which is the greatest enemy, and wealth (artha), which is fraught with endless ruin, and even conventional ritualistic virtue (dharma) which causes them both—cultivate total dispassion and disregard for all worldly temptations!”
काम-वासनाले मनलाई दास बनाउँछ, धनको लोभले अनेक अनिष्ट निम्त्याउँछ, र स्वर्ग पाउने लोभले गरिने कर्मकाण्डले फेरि संसारमै बाँध्छ। यी सबै सांसारिक प्रलोभनहरूलाई चिन्नु नै साँचो वैराग्य हो।
१. दशौं अध्यायको उद्घोष: वैराग्यको चरम कसी
दशौं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्रले तीनवटा मुख्य पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम) को जरा नै उप्काइदिनुहुन्छ।
साधारण समाजले सिकाउँछ:
- धर्म: पूजाआजा गर, स्वर्गको सुख पाउने आशा राख।
- अर्थ: धेरै धन कमाऊ, समाजमा ठूलो मानिस बन।
- काम: जीवनका सबै सुख र इन्द्रिय-भोगहरूको आनन्द लेऊ।
तर अष्टावक्र यहाँ सत्यको नग्न स्वरूप देखाउनुहुन्छ:
- कामं वैरिणम्: काम-वासना कुनै मित्र होइन, यो तपाईंको भित्री शान्ति लुट्ने सबैभन्दा ठूलो डाँकु (शत्रु) हो।
- अर्थं चानर्थसङ्कुलम्: धन आफैँमा सुरक्षा होइन; धेरै धनको पछि ईर्ष्या, चोरीको डर, मुद्दा-मामिला, पारिवारिक कलह र अनेक अनिष्ट (अनर्थ) जोडिएर आउँछन्।
- धर्ममप्येतयोर्हेतुम्: जुन धर्म केवल "मलाई अर्को जुनीमा राम्रो शरीर, धेरै धन र अप्सराहरूको सुख मिलोस्" भन्ने सकाम भावले गरिन्छ, त्यसले पनि मानिसलाई जन्म-मरणकै चक्रमा घुमाइरहन्छ।
२. 'सर्वत्रैवानादरं कुरु' — उदासीनताको ढाल
'अनादर' गर्नु भनेको घृणा वा हिंसा गर्नु होइन।
यसको अर्थ हो: तिनीहरूलाई आफ्नो जीवनको सर्वस्व नठान्नु, तिनीहरूको महत्त्व घटाउनु (Devaluation of Worldly Glamour)।
- जब बालक सानो हुन्छ, ऊ माटोको खेलौनाका लागि रुन्छ।
- जब ऊ ठूलो हुन्छ, ऊ माटोको खेलौना फुटाएर हिँड्छ। उसले खेलौनालाई घृणा गरेको होइन, केवल उसको महत्त्व सकिएको हो।
त्यस्तै, जब आत्मज्ञान जाग्छ, तब काम, अर्थ र स्वर्गको सुख माटोको खेलौना जस्तै नगण्य लाग्न थाल्दछ।
३. दैनिक जीवनमा वैराग्य
संसारमा काम गरिरहँदा:
- धनलाई केवल जीवन चलाउने एउटा साधन मात्र मान्नुहोस्, आफ्नो जीवनको अन्तिम उद्देश्य नबनाउनुहोस्।
- आफ्नो भित्री मूल्यलाई बाहिरी धन वा पदसँग कहिल्यै नतौल्नुहोस्।
- यही नै परम वैराग्य र स्वतन्त्रता हो।
मनन सूत्र:
"काम शत्रु हो, धन अनिष्टको जड हो, र लोभयुक्त धर्म बन्धन हो; यी सबैको मोह त्याग र आफ्नै निष्कलङ्क आत्मामा विश्राम लेऊ।"