अध्याय 10 : वैराग्योपदेशः
वैराग्य र वासनात्याग
स्वप्नेन्द्रजालवत्पश्य दिनानि त्रीणि पञ्च वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारापत्यादिसम्पदः॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
साथीभाइ, जग्गाजमिन, धन, महल, जीवनसाथी र सन्तान आदि सम्पूर्ण सांसारिक सम्पत्तिहरूलाई केवल तीन वा पाँच दिनका लागि मात्र टिकिरहने सपना र जादुको तमासा जस्तै क्षणिक सम्झिएर हेर!
“See friends, lands, wealth, houses, spouse, children, and all such worldly assets as lasting for a mere three or five days, like a passing dream or a magician's fleeting trick!”
हामी जसलाई 'मेरो परिवार, मेरो घर, मेरो धन' भन्छौं, ती सबै केही दिनका लागि सरायमा भेटिएका यात्रु जस्ता हुन्; सपनाको साम्राज्य ब्युँझनासाथ हराएझैँ मृत्युको एक झट्कामा यी सबै विलीन हुनेछन्।
१. 'दिनानि त्रीणि पञ्च वा' — तीन-पाँच दिनको छोटो मेला
हाम्रो जीवन कति लामो छ?
हामी सोच्छौं— "८० वर्ष, १०० वर्ष!"
तर अनन्त काल (Cosmic Time) को तुलनामा १०० वर्ष भनेको आँखाको एक झिमिक पनि होइन।
अष्टावक्र त्यसैले भन्नुहुन्छ: "दिनानि त्रीणि पञ्च वा" (केवल तीन-चार दिनको पाहुना मात्र हौ तिमी!)।
- हिजो तपाईं बच्चा हुनुहुन्थ्यो, आज प्रौढ हुनुभयो, भोलि कपाल फुल्छ र चिताको आगो बल्छ।
- जसरी धर्मशाला वा होटलमा मानिसहरू एक रातका लागि भेटिन्छन् र बिहान आ-आफ्नो बाटो लाग्छन्,
- त्यसैगरी साथी, पति, पत्नी, सन्तान सबै यो संसार रूपी धर्मशालामा केही दिनका लागि मात्र भेटिएका सहयात्री हुन्।
२. सपना र जादुको तमासा (Dream and Magic Show)
सपनामा तपाईंले एउटा सुन्दर महल बनाउनुभयो, विवाह गर्नुभयो, धेरै छोराछोरी जन्माउनुभयो।
अचानक बिहान घण्टी बज्यो र तपाईं ब्युँझनुभयो।
अब तपाईंले त्यो सपनाको छोराछोरी र महल खोज्न थाल्नुभयो भने मानिसहरूले के भन्लान्?
त्यस्तै, यो जाग्रत संसार पनि एउटा लामो सामूहिक सपना मात्र हो।
जब मृत्युले घण्टी बजाउँछ, तब यो सारा सम्पत्ति र नातागोता सपनाकै महल जस्तै एकै क्षणमा हराएर जान्छ।
३. दैनिक जीवनमा वैराग्यको प्रयोग
यसको अर्थ परिवारलाई घृणा गर्नु वा घर छाडेर भाग्नु होइन।
- यसको अर्थ हो— प्रेम गर्नुहोस्, सेवा गर्नुहोस्, तर मोह (Clinging Ownership) नराख्नुहोस्।
- "म यो सुन्दर बगैँचाको हेरचाह गर्ने माली हुँ, तर बगैँचा मेरो होइन।"
- जब स्वामित्वको अहङ्कार हट्छ, तब सम्बन्धहरूमा कलह र चिन्ता समाप्त हुन्छ र वास्तविक करुणा जाग्छ।
मनन सूत्र:
"संसार केही दिनको मेला हो, तिमी अनन्तका यात्री हौ; पाहुनाको रूपमा प्रेमपूर्वक बाँच, तर धर्मशालालाई आफ्नो घर नठान।"