अध्याय 10 : वैराग्योपदेशः

१. संसारको नयाँ परिभाषा: तृष्णा नै संसार हो

हामी प्रायः सोच्छौं कि घर, परिवार र बाहिरको बजार नै संसार हो।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: "यत्र यत्र भवेत्तृष्णा संसारं विद्धि तत्र वै।"

• यदि तपाईं मन्दिरमा जानुहुन्छ, तर मनमा "मलाई धन दे, रोग निको पार" भन्ने तृष्णा छ भने त्यो मन्दिर पनि संसार बन्यो।
• यदि तपाईं हिमालयको गुफामा बस्नुहुन्छ, तर मनमा प्रशंसा पाउने तृष्णा छ भने त्यो गुफा पनि संसार भयो।
• तर यदि तपाईं ठूलो महलमा बसेर पनि मनमा कुनै तृष्णा राख्नुहुन्न भने, त्यो महल पनि वैकुण्ठ बन्दछ!

जहाँ चाहना छ, त्यहाँ बन्धन छ; जहाँ चाहना छैन, त्यहाँ मुक्ति छ।

२. 'प्रौढवैराग्यम्' — काँचो वैराग्य बनाम पाको वैराग्य

वैराग्य दुई प्रकारको हुन्छ:

1. काँचो वैराग्य (मसान वैराग्य): कसैको मृत्यु देख्दा वा व्यापारमा घाटा लाग्दा २ दिनका लागि "संसार बेकार छ" भन्ने लाग्छ, तर फेरि लोभ जाग्छ। यो अस्थिर वैराग्य हो।
2. प्रौढ वैराग्य (Mature Dispassion): गहिरो विवेक, आत्मज्ञान र सत्यको साक्षात्कारबाट जन्मने स्थायी वैराग्य। यसमा संसारप्रति कुनै रिस वा घृणा हुँदैन, केवल यसको असारता स्पष्ट बुझिएको हुन्छ।

जब प्रौढ वैराग्य आउँछ, तब मानिस 'वीततृष्णः' (तिर्खामुक्त) हुन्छ।

३. साँचो सुखको मुहान

संसारले भन्छ: "इच्छा पूरा गरेर सुखी बन।"
तर इच्छा पूरा गर्दा क्षणिक राहत मिल्छ, तृप्ति मिल्दैन; एउटा इच्छा पूरा हुनासाथ १० वटा नयाँ इच्छाहरू जन्मिन्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"इच्छा मेट्न दौडने होइन, इच्छाको बीउ नै उखेल्नु साँचो सुखको बाटो हो।"

मनन सूत्र:
"तृष्णा नै सबै दुःखको मुहान हो; चाहनाको भारी बिसाऊ र आफ्नै आन्तरिक शान्तिमा सदा सुखी बन।"