अध्याय 10 : वैराग्योपदेशः
वैराग्य र वासनात्याग
तृष्णामात्रात्मको बन्धस्तन्नाशो मोक्ष उच्यते। भवासंसक्तिमात्रेण प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः॥ ४ ॥
नेपाली भावार्थ
केवल तृष्णा (पाउने तिर्खा) नै बन्धन हो, र त्यस तृष्णाको समूल अन्त्य हुनु नै वास्तविक मोक्ष कहलिन्छ। संसारप्रतिको झूटो आसक्ति हट्नासाथ मनुष्यले क्षणेक्षणे आफ्नै स्वरूपको प्राप्ति र परमानन्दको सन्तुष्टि निरन्तर अनुभव गर्दछ!
“Bondage consists solely of craving; the destruction of that craving is called liberation. Merely through non-attachment to worldly existence, one continuously experiences the profound joy and contentment of Self-attainment at every moment!”
बन्धनको एक मात्र नाम 'तृष्णा' हो र मुक्तिको एक मात्र नाम 'तृष्णा-मुक्ति' हो; जब बाहिरी आशा छुट्छ, तब भित्री आनन्द निरन्तर झरनाझैँ बग्न थाल्छ।
१. सूत्र रूपमा बन्धन र मोक्ष
अष्टावक्र यहाँ वेदान्तका सबैभन्दा ठूला ग्रन्थहरूलाई एउटै सूत्रमा बदलिदिनुहुन्छ:
- बन्धन = तृष्णा (Craving)
- मोक्ष = तृष्णा-नाश (Destruction of Craving)
यदि कसैले सोध्यो— "म कसरी बाँधिएको छु?"
उत्तर: "तिमीले केही चाहिरहेका छौ।"
यदि सोध्यो— "म कसरी मुक्त हुने?"
उत्तर: "त्यो चाहनालाई बिसाइदेऊ।"
यसमा कुनै मन्त्र, कुनै जटिल पूजा वा कुनै कठिन व्यायामको आवश्यकता छैन। यो सीधा मनोवैज्ञानिक र आत्मिक जागृति हो।
२. 'प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः' — निरन्तर परमानन्दको झरना
संसारी मानिसको सुख कस्तो हुन्छ?
- महिनाभरि काम गर्छ, तलब पाउँदा एक घण्टा खुशी हुन्छ, फेरि ३० दिन चिन्तामा रुन्छ।
- अर्थात्, संसारी सुख क्षणिक हुन्छ।
तर जब संसारप्रतिको आसक्ति टुट्छ:
मनुष्य 'प्राप्तितुष्टिर्मुहुर्मुहुः' को अवस्थामा पुग्छ: - उसलाई हरेक पल, हरेक श्वासमा, उठ्दा, बस्दा, हिँड्दा आफ्नै पूर्णताको आनन्द निरन्तर अनुभव भइरहन्छ।
- किनभने ऊ अब बाहिरी वस्तुको भरमा छैन; उसको आनन्दको मुहान ऊ स्वयं बनिसकेको हुन्छ।
३. दैनिक जीवनमा सन्तुष्टिको साधना
अहिले, यही क्षण आफैलाई सोध्नुहोस्:
- "के मलाई अहिले बाँच्नका लागि कुनै थप कुराको आवश्यकता छ?"
- श्वास चलिरहेको छ, चेतना साक्षी छ, अस्तित्वले तपाईंलाई सम्हालिरहेको छ।
- जब तपाईं वर्तमान क्षणसँग सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, तब कुनै पनि अभावले तपाईंलाई छुन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"तृष्णा नै बन्धन हो, तृष्णाको अन्त्य नै मोक्ष हो; बाहिरी दौड रोक र क्षणेक्षणे आफ्नै भित्री आनन्दमा रमाऊ।"