दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्
कर्म र द्वन्द्वको अनन्त चक्र : 'कदा शान्तानि कस्य वा'
महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई संसारको सबैभन्दा ठूलो व्यङ्ग्य सम्झाउँदै पहिलो श्लोक भन्नुभयो:
"कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती॥"
अर्थात्, "यो काम गरियो, त्यो काम गर्न बाँकी नै छ; यो राम्रो भयो, त्यो नराम्रो भयो— यी कर्महरू र सुख-दुःखका द्वन्द्वहरू आजसम्म यस संसारमा कसका लागि र कहिले शान्त भएका छन्?"
संसारको काम कहिल्यै सकिँदैन। मानिस एउटा काम सिध्याउँछ, अर्को दशवटा काम खडा हुन्छ। यो संसारको सनातन स्वभाव हो भनी जानेर, गहिरो निर्वेद (उदासीनता) धारण गर र कुनै कठिन नियम वा व्रतको बन्धन नराखी केवल सहज त्यागपरायण बन!
दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले सच्चा ज्ञानीको जन्म कसरी हुन्छ भनी देखाउनुभयो:
"कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सा चोवशाम्यति॥"
अर्थात्, हे तात! यस संसारका मानिसहरूको यो पागल दौडधूप र व्यर्थ चेष्टा (लोकचेष्टा) लाई केवल साक्षी भएर हेर्दा, कुनै विरलो भाग्यवान् पुरुषको मनमा मात्र बाँच्ने तृष्णा (जीवितेच्छा), भोग्ने तृष्णा (बुभुक्षा) र दुनियाँका व्यर्थ कुरा जान्ने कौतूहल (बुभुत्सा) सधैंका लागि शान्त हुन्छ!
अधिकांश मानिसहरू भीडको पछि दगुरिरहन्छन्, तर जो एक क्षण उभिएर भीडलाई हेर्छ, ऊ मुक्त हुन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती॥
“कर्म र द्वन्द्वहरू कसका लागि कहिले पो शान्त भएका छन्? यो बुझेर निर्वेदपूर्वक सहज त्यागी बन।”