0%
अध्याय 9 विवरण
श्लोक सूची (8)कथा मोड (Story)
अध्याय 9 • ६ मिनेट अध्ययन

निर्वेदवर्णनम्

संसारको व्यर्थ दौडधूप देखेर जाग्ने गहिरो निर्वेद र उदासीनता

The Awakening of Profound Dispassion through Observing the World

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको नवौं अध्याय 'निर्वेद' (सांसारिक प्रपञ्चबाट उत्पन्न हुने गहिरो वैराग्य र तटस्थता) मा केन्द्रित छ। संसारमा मानिसहरू निरन्तर केही न केही गर्नमा व्यस्त छन्— कसैलाई धन कमाउनु छ, कसैलाई नाम कमाउनु छ, कसैलाई धर्म गर्नु छ, कसैलाई स्वर्ग जानु छ। तर के यी कर्महरू कहिल्यै सकिन्छन्? के इतिहासमा कुनै यस्तो व्यक्ति भएको छ जसले आफ्ना सबै इच्छाहरू पूरा गरेर शान्ति पायो? महर्षि अष्टावक्रले यस अध्यायमा संसारको व्यर्थता, मत-मतान्तरहरूको झगडा, र मानिसहरूको अनन्त दौडधूपको यथार्थ चित्रण गर्नुहुन्छ। जब कुनै विवेकशील व्यक्तिले संसारको यो पाङ्ग्रा (संसार-चक्र) लाई ध्यान दिएर हेर्छ, तब उसको मनभित्र एक गहिरो निर्वेद जाग्छ। त्यो निर्वेद कुनै निराशा होइन; त्यो त आत्मामा विश्राम पाउने महा-प्रवेशद्वार हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

कर्म र द्वन्द्वको अनन्त चक्र : 'कदा शान्तानि कस्य वा'

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई संसारको सबैभन्दा ठूलो व्यङ्ग्य सम्झाउँदै पहिलो श्लोक भन्नुभयो: "कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती॥" अर्थात्, "यो काम गरियो, त्यो काम गर्न बाँकी नै छ; यो राम्रो भयो, त्यो नराम्रो भयो— यी कर्महरू र सुख-दुःखका द्वन्द्वहरू आजसम्म यस संसारमा कसका लागि र कहिले शान्त भएका छन्?" संसारको काम कहिल्यै सकिँदैन। मानिस एउटा काम सिध्याउँछ, अर्को दशवटा काम खडा हुन्छ। यो संसारको सनातन स्वभाव हो भनी जानेर, गहिरो निर्वेद (उदासीनता) धारण गर र कुनै कठिन नियम वा व्रतको बन्धन नराखी केवल सहज त्यागपरायण बन! दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले सच्चा ज्ञानीको जन्म कसरी हुन्छ भनी देखाउनुभयो: "कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सा चोवशाम्यति॥" अर्थात्, हे तात! यस संसारका मानिसहरूको यो पागल दौडधूप र व्यर्थ चेष्टा (लोकचेष्टा) लाई केवल साक्षी भएर हेर्दा, कुनै विरलो भाग्यवान् पुरुषको मनमा मात्र बाँच्ने तृष्णा (जीवितेच्छा), भोग्ने तृष्णा (बुभुक्षा) र दुनियाँका व्यर्थ कुरा जान्ने कौतूहल (बुभुत्सा) सधैंका लागि शान्त हुन्छ! अधिकांश मानिसहरू भीडको पछि दगुरिरहन्छन्, तर जो एक क्षण उभिएर भीडलाई हेर्छ, ऊ मुक्त हुन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद् भव त्यागपरोऽव्रती॥

“कर्म र द्वन्द्वहरू कसका लागि कहिले पो शान्त भएका छन्? यो बुझेर निर्वेदपूर्वक सहज त्यागी बन।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

त्रितापले दूषित संसार र उमेरको भ्रम

तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले संसारको वास्तविक स्वरूप उदाङ्गो पार्नुभयो: "अनित्यं सर्वमेवेदं तापत्रितयदूषितम्। असारं निन्दितं हेयमिति निश्चित्य शाम्यति॥" अर्थात्, यो सम्पूर्ण दृश्य संसार अनित्य (नश्वर) छ, तीन प्रकारका तापहरू (आधिभौतिक - रोग/शत्रु, आधिदैविक - प्राकृतिक विपत्ति, आध्यात्मिक - मानसिक चिन्ता) ले हरक्षण दूषित छ, असार छ, र त्याज्य छ। यस्तो दृढ निश्चय भएपछि साधकको मन बाहिरी संसारबाट फर्केर आफ्नै आत्मामा शान्त हुन्छ। चौथो श्लोकमा अष्टावक्रले मानिसहरूको मनको ठूलो भ्रम तोड्नुभयो: "कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणाम्। तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात्॥" अर्थात्, "मानव जीवनमा कुन त्यस्तो समय थियो, वा कुन त्यस्तो उमेर थियो जहाँ मानिस द्वन्द्व र चिन्ताले पीडित नभएको होस्?" बाल्यकालमा पढाइ र पराधीनताको पीडा, युवावस्थामा कामवासना, प्रतिस्पर्धा र धनको चिन्ता, र वृद्धावस्थामा रोग, कमजोरी र मृत्युको भय! कुनै पनि उमेर चिन्तामुक्त छैन। त्यसैले जो भविष्यमा कुनै 'राम्रो दिन' आउला भनी नपर्खी, अहिले नै ती सबै द्वन्द्वहरूलाई उपेक्षा गरेर जे प्राप्त छ त्यसमै सन्तुष्ट रहन्छ, ऊ यसै क्षण सिद्ध बन्दछ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणाम्। तान्युपेक्ष्य यथाप्राप्तवर्ती सिद्धिमवाप्नुयात्॥

“कुन उमेर वा समय द्वन्द्वरहित छ र? ती सबैलाई उपेक्षा गरेर जे प्राप्त छ त्यसमै सन्तुष्ट रहने सिद्ध हुन्छ।”

दृश्य 3 • श्लोक ५–८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

पण्डितहरूका अनेक मत र वासनाको अन्त्य

पाँचौं श्लोकमा अष्टावक्रले धार्मिक र दार्शनिक विवादहरूमाथि कटाक्ष गर्नुभयो: "नाना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा। दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः॥" अर्थात्, महर्षिहरू, साधुहरू र योगीहरूका हजारौं परस्पर विरोधी मत, शास्त्रार्थ र अहङ्कार देखेर कुन विवेकशील मानिस विरक्त भएर शान्त नहोला? शास्त्रका शब्दहरूमा अल्झिने मानिस झन् भ्रमित हुन्छ; त्यसैले ती सबै मतभेद छोडेर जो आफ्नै आत्मामा विश्राम पाउँछ, ऊ नै धन्य हो। छैटौं श्लोकमा अष्टावक्रले भने कि जसले नाम र रूपको भ्रम त्यागेर शुद्ध चैतन्यको साक्षात्कार गर्छ, ऊ स्वयम् जगद्गुरु बन्दछ। सातौं श्लोकमा समयको खेल देखाइयो: "भूत, वर्तमान र भविष्यका सम्पूर्ण अवस्थाहरू परिवर्तनशील र क्षणभङ्गुर छन् भनी देखेर जो संशयरहित र शान्तसंकल्प हुन्छ, ऊ परम गति प्राप्त गर्छ।" र आठौं श्लोकमा अध्यायको महा-निष्कर्ष दिइयो: "शान्तिमेति न सन्देहो वासनायाः परिक्षयात्। चित्तस्य निर्मलत्वेऽपि वासना हि मलं विदुः॥" अर्थात्, जबसम्म मनभित्र सांसारिक भोगको सूक्ष्म वासना बाँकी रहन्छ, तबसम्म चित्त कहिल्यै पूर्ण शुद्ध हुन सक्दैन। जब सम्पूर्ण वासनाहरूको क्षय हुन्छ, तब साधकले निःसन्देह परम शान्ति प्राप्त गर्दछ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

नाना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा। दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः॥

“ऋषि, साधु र योगीहरूका अनेकौं मतभेद देखेर विरक्त भएको कुन मानिस पो शान्त नहोला?”

अध्याय 9 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको नवौं अध्यायले संसारको सत्य ऐना देखाइदिन्छ। यस अध्यायका अमर सूत्रहरू: १. **संसारको काम कहिल्यै सकिँदैन**: जो कर्मको अन्त्य कुरेर बस्छ, ऊ कहिल्यै शान्त हुन सक्दैन। अहिले नै उपेक्षा गरेर शान्त हुनुपर्छ। २. **कुनै उमेर शान्त छैन**: बाल्यकाल, जवानी र बुढ्यौली सबैमा द्वन्द्व छ। परिस्थिति बदल्ने होइन, मनको दृष्टि बदल्ने हो। ३. **मतभेद छोडेर आत्मशान्ति रोज**: शास्त्रका विवादमा होइन, आफ्नै शून्य चैतन्यमा डुब्नु नै परम मुक्ति हो।