अध्याय 9 : निर्वेदवर्णनम्

१. 'नाना मतं महर्षीणाम्' — शास्त्र र सिद्धान्तहरूको जङ्गल

महाभारतको वनपर्वमा यक्षले युधिष्ठिरलाई सोध्छन्: धर्मको बाटो के हो?
युधिष्ठिर जवाफ दिन्छन्:

"तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्..."
(तर्कको कुनै अन्त्य छैन, वेदका वचनहरू फरक-फरक छन्, र यस्तो कुनै एउटा ऋषि छैन जसको मत अरू सबैले मानेका हुन्!)

अष्टावक्र यहाँ त्यही यथार्थ देखाउनुहुन्छ:

• एकजना ऋषि भन्छन्: "कर्म गर, यज्ञ गर, स्वर्ग पुगिन्छ।"
• अर्का ऋषि भन्छन्: "कर्म बन्धन हो, ज्ञान मात्र सत्य हो।"
• पतञ्जली भन्छन्: "अष्टाङ्ग योग गर, कुण्डलिनी जगाऊ।"
• चार्वाक भन्छन्: "सबै झूट हो, घिउ खाऊ रमाऊ!"
• बौद्धहरू भन्छन्: "शून्य मात्र सत्य हो।"

यदि तपाईं यी सबै मतहरूको पछि लाग्नुभयो भने तपाईंको टाउको फुट्छ तर सत्य भेटिँदैन!

२. बौद्धिक थकानबाट जन्मने साँचो वैराग्य (The Blessing of Disillusionment)

जब एउटा विवेकशील साधकले देख्छ कि हजारौं वर्षदेखि दार्शनिकहरू केवल शब्दको खेलमा लडिरहेका छन्:
तब उसको भित्र 'निर्वेद' (Disillusionment / Holy Exhaustion) जाग्छ।
ऊ भन्छ:

"मलाई अब कसैको सिद्धान्त चाहिँदैन। मलाई कुनै मत वा वादको पक्ष लिनु छैन। म केवल आफ्नै मौन आत्मामा विश्राम लिन्छु!"

यो बौद्धिक समर्पण नै साँचो शान्तिको प्रवेशद्वार हो।

३. दैनिक जीवनमा प्रयोग

धर्म, सम्प्रदाय, राजनीतिक वाद र सामाजिक बहसहरूमा आफ्नो बहुमूल्य ऊर्जा खेर नफाल्नुहोस्।

• शब्दहरूले सत्यलाई छुन सक्दैनन्।
• आफ्नै श्वासको साक्षी बन्नुहोस्, आफ्नै चेतनाको मौनमा डुब्नुहोस्।
• जहाँ कुनै शब्द र सिद्धान्त छैन, त्यहीँ परम सत्य छ।

मनन सूत्र:
"सिद्धान्तहरूको विवाद छाडिदेऊ; शब्दहरूबाट थाकेर आफ्नै मौनमा विश्राम लिनु नै परम बुद्धिमत्ता हो।"