अध्याय 9 : निर्वेदवर्णनम्

१. 'कोऽसौ कालो वयः किं वा' — जीवनको कुनै उमेर द्वन्द्वमुक्त छैन

हामी प्रायः बहाना बनाउँछौं:

• बालबालिका सोच्छन्— "अहिले पढाइको कति तनाव छ, ठूलो भएपछि म खुशी हुनेछु।"
• युवाहरू सोच्छन्— "अहिले करियर र परिवारको कति तनाव छ, अवकाश पाएपछि म शान्त हुनेछु।"
• वृद्धहरू भन्छन्— "अहिले रोग र कमजोरीले सतायो, जवानीमा पो आनन्द थियो!"

अष्टावक्र कडा प्रश्न गर्नुहुन्छ:
"कोऽसौ कालो वयः किं वा यत्र द्वन्द्वानि नो नृणाम्?"
मानिसका लागि त्यस्तो कुन समय वा कुन उमेर छ जहाँ द्वन्द्व नहोस्?
संसारको प्रकृति नै द्वन्द्व हो। चिसो बिना तातो हुँदैन, रात बिना दिन हुँदैन, दुःख बिना संसार हुँदैन।

२. 'यथाप्राप्तवर्ती' — सहज जीवनको कला (Living with What Comes)

यदि द्वन्द्वहरू कहिल्यै सकिँदैनन् भने मुक्त कसरी हुने?
अष्टावक्र दुईवटा मन्त्र दिनुहुन्छ:

1. उपेक्ष्य (Ignore/Disregard): सुख आयो— ठीक छ; दुःख आयो— त्यो पनि ठीक छ। दुवैलाई गम्भीरतापूर्वक टाउकोमा नबोक्नुहोस्।
2. यथाप्राप्तवर्ती (Content with the Given): प्रारब्ध अनुसार जे खाना, जे परिस्थिति, जे स्वास्थ्य अहिले प्राप्त छ— त्यसैसँग कुनै गुनासो नगरी शान्त भई बस्नुहोस्।

जुन मानिसले परिस्थितिसँग गुनासो गर्न छोड्छ, उसको ९९% मानसिक दुःख तत्कालै सकिन्छ।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक साधना

आजैदेखि यो अभ्यास गर्नुहोस्:

• "म अनुकूल समयको पर्खाइमा आफ्नो जीवन खेर फाल्ने छैन।"
• "आज, अहिले, यही परिस्थितिभित्र म आफ्नो शान्ति रोज्नेछु।"
• जब तपाईं परिस्थितिलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ, तब परिस्थिति तपाईंमाथि हावी हुन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"द्वन्द्वरहित समय कहिल्यै आउने छैन; जे छ त्यसलाई साक्षी भावले स्वीकार गर र यही क्षण आफ्नै सिद्धिमा स्थिर होऊ।"