अध्याय 9 : निर्वेदवर्णनम्

१. त्रिताप: संसारको तीतो यथार्थ (The Threefold Sufferings)

वेदान्त र साङ्ख्य दर्शनमा संसारका सम्पूर्ण दुःखहरूलाई तीन वर्गमा बाँडिएको छ:

1. आध्यात्मिक ताप: आफ्नै शरीर र मनबाट उत्पन्न हुने दुःख (रोग, बुढ्यौली, मानसिक चिन्ता, डिप्रेसन, शोक)।
2. आधिभौतिक ताप: अरू प्राणीहरूबाट आउने दुःख (शत्रु, हिंस्रक जनावर, ठगहरू, लामखुट्टे आदि)।
3. आधिदैविक ताप: प्राकृतिक विपत्तिहरूबाट आउने दुःख (भूकम्प, बाढी, खडेरी, आँधीबेहरी, चट्याङ)।

संसारमा यस्तो कुनै ठाउँ वा पद छैन जहाँ यी तीन ताप नपुगुन्।
चाहे तपाईं राजा हुनुहोस् वा अर्बपति, यी तीनै प्रकारका दुःखले सबैलाई लपेटिरहेका हुन्छन्।

२. 'असारं निश्चित्य शाम्यति' — दृढ निश्चयको शक्ति

जबसम्म मानिसलाई लाग्छ— "अहिल्यै नभए पनि भोलि चाहिँ संसारबाट मलाई स्थायी सुख मिल्छ", तबसम्म मन दौडिरहन्छ।

• मृग मरुभूमिको बालुवामा टल्किएको घामलाई पानी ठानेर तबसम्म दौडिन्छ, जबसम्म उसलाई लाग्छ कि त्यहाँ पानी छ।
• तर जब उसले बुझ्छ कि त्यो पानी होइन, केवल बालुवा हो— के ऊ दौडन्छ?
• अहँ! ऊ त्यहीँ रोकिन्छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"जब तिमी निश्चित गर्छौ कि संसार असार (खोक्रो) छ, तब तिम्रो दौडधुप तुरुन्तै रोकिन्छ र तिमी आफ्नै चेतनामा शान्त हुन्छौ।"

३. दैनिक जीवनमा प्रयोग

जब कुनै बाहिरी कुराले धेरै निराश वा दुःखी बनाउँछ:

• स्मरण गर्नुहोस्: "यो संसारको स्वभाव नै अनित्य र त्रितापयुक्त छ। केराको खाँबो ताछ्दा भित्र काठ भेटिँदैन, केवल पात मात्र भेटिन्छ। संसार पनि त्यस्तै खोक्रो छ।"
• बाहिरी वस्तुबाट स्थायी शान्तिको अपेक्षा गर्न छाड्नुहोस्; शान्ति त तपाईंको आफ्नै भित्री आत्मामा छ।

मनन सूत्र:
"खोक्रो संसारबाट सुखको आशा गर्न छाडिदेऊ; आफ्नै भित्री अनन्त स्रोतमा फर्क, जहाँ शाश्वत आनन्द छ।"