अध्याय 9 : निर्वेदवर्णनम्
निर्वेद र उदासीनता
कस्यापि तात धन्यस्य लोकचेष्टावलोकनात्। जीवितेच्छा बुभुक्षा च बुभुत्सोपशमं गता॥ २ ॥
नेपाली भावार्थ
हे प्रिय शिष्य! संसारका मानिसहरूको व्यर्थको दौडधुप, छटपटी र दुःखलाई तटस्थ भएर हेर्दाहेर्दै, कुनै विरलै धन्य महापुरुषको मनबाट— बाँच्ने अन्धो मोह (जीवितेच्छा), विषय-भोगहरूको भोक (बुभुक्षा), र नयाँ-नयाँ कुरा बटुल्ने बौद्धिक कौतूहल (बुभुत्सा) समेत सधैँका लागि पूर्ण शान्त भई बिलाएर जान्छ!
“O dear one, by merely observing the futile struggles and frantic strivings of people in the world, in some rare blessed soul, the craving for life (jīvitecchā), the hunger for enjoyment (bubhukṣā), and the intellectual itch to know more (bubhutsā) all subside into complete peace!”
संसारको भीडभाड र मानिसहरूको छटपटीलाई नजिकबाट हेर्दा तीनवटा तीव्र भोकहरू शान्त हुन्छन्: बाँच्ने अन्धो लोभ, भोग्ने तिर्खा, र बौद्धिक जानकारी थुपार्ने व्यर्थको कौतूहल।
१. तीन महान् तृष्णाहरूको शान्ति (Three Primal Cravings)
अष्टावक्र यहाँ मनुष्यका तीनवटा सबैभन्दा गहिरा तृष्णाहरूको विश्लेषण गर्नुहुन्छ:
- जीवितेच्छा (The Craving for Life): जुनसुकै मूल्य चुकाएर भए पनि शरीर जोगाइराख्ने, बुढ्यौली र मृत्युसँग डराउने मोह।
- बुभुक्षा (The Hunger for Enjoyment): नयाँ स्वाद, नयाँ दृश्य, नयाँ मान-सम्मान, नयाँ सुखहरू भोग्ने कहिल्यै नअघाउने भोक।
- बुभुत्सा (The Itch for Information/Knowledge): केवल बौद्धिक रूपमा शास्त्र, किताब, समाचार, तर्क-वितर्क बटुलिरहने मानसिक रोग।
साधारण मानिस यी तीनवटै कुरामा जीवनभर पिल्सिरहन्छ: भोग्न खोज्छ, बाँच्न खोज्छ, र जान्न खोज्छ।
तर कुनै विरलै प्रबुद्ध मानिसले जब संसारका मानिसहरूको अवस्था हेर्छ:
"अरे! मानिसहरू जीवनभर धन कमाएर पनि अन्त्यमा खाली हात मर्दैछन्। जति खाए पनि भोक मर्दैन। जति किताब पढे पनि मन शान्त हुँदैन।"
यो देखेर उसको भित्रबाट यी तीनै तृष्णाहरू स्वतः शान्त (उपशम) हुन्छन्।
२. 'लोकचेष्टावलोकनात्' — संसारलाई ऐनाको रूपमा हेर्ने कला
गौतम बुद्धको जीवन हेरौं:
उहाँले जङ्गलमा गएर कुनै कठिन ग्रन्थ पढ्नुभएको थिएन।
उहाँले केवल दरबारबाट बाहिर निस्केर चारवटा दृश्य देख्नुभयो— एक रोगी, एक वृद्ध, एक मृत शरीर र एक सन्यासी (लोकचेष्टावलोकन)।
त्यही दृश्यले उहाँको भित्र सम्पूर्ण संसारप्रतिको मोह एकै क्षणमा समाप्त गरिदियो!
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"आफूलाई धन्य बनाउने मानिसले अरूको दुःख र दौडधुपबाट नै शिक्षा लिन्छ र तुरुन्तै शान्त हुन्छ।"
३. दैनिक जीवनमा प्रयोग
जब तपाईं सडकमा, कार्यालयमा वा बजारमा मानिसहरूको होडबाजी र तनाव देख्नुहुन्छ:
- त्यो प्रतिस्पर्धामा तपाईं पनि हामफाल्ने होइन।
- एक कदम पछाडि हट्नुहोस् र हेर्नुहोस्— "यो सबै दौडधुपको अन्त्य के हो?"
- यो साक्षी दृष्टिले मनलाई तत्काल परम वैराग्य र स्थिरता दिन्छ।
मनन सूत्र:
"संसारको व्यर्थको दौडलाई साक्षी भएर हेर; न केही भोग्नु छ, न केही थुपार्नु छ— तिमी भित्रै सम्पूर्ण तृप्ति छ।"