अध्याय 9 : निर्वेदवर्णनम्
निर्वेद र उदासीनता
कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद्भव त्यागपरोऽव्रती॥ १ ॥
नेपाली भावार्थ
'गरेका कामहरू र गर्न बाँकी रहेका कर्तव्यहरू, अनि संसारका सुख-दुःख रूपी द्वन्द्वहरू आजसम्म कसका लागि र कहिले पो शान्त भएका छन् र?'— यो सत्यलाई राम्ररी बुझेर, यस संसारमा परम वैराग्य (निर्वेद) द्वारा सबै मानसिक भारी त्यागी कुनै कठोर व्रत वा हठमा नबाँधिई सहज रूपमा बाँच!
“'When and for whom have the dualities, duties performed, and tasks left undone ever come to an end?'—Realizing this truth, through profound dispassion (nirveda), become devoted to inner letting-go and live free from rigid vows!”
संसारका कामहरू कहिल्यै सकिँदैनन्; एउटा काम सकिन नपाउँदै अर्को आइपुग्छ। काम सकिएपछि शान्त बनूँला भन्नु मूर्खता हो; कामको बीचमै आन्तरिक शान्ति रोज्नु नै बुद्धिमत्ता हो।
१. 'कृताकृते च द्वन्द्वानि' — कहिल्यै नसकिने कामको चक्कर
नौऔं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्रले सांसारिक कर्तव्यहरूको कहिल्यै नटुङ्गिने चक्रव्यूहमाथि कडा प्रहार गर्नुहुन्छ।
हामी सधैं के सोच्छौं?
- "अहिले पढाइ सकियोस्, त्यसपछि म शान्त हुनेछु।"
- "जागिर मिलोस्, बिहे होस्, घर बनोस्, बच्चाहरू हुर्कियून्... त्यसपछि म आनन्दले ध्यान गर्नेछु।"
तर के ती कामहरू कहिल्यै सकिएका छन्?
अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "कदा शान्तानि कस्य वा?" (आजसम्म कसका कामहरू सकिएका छन्?)
राजा-महाराजाहरू साम्राज्य विस्तार गर्दागर्दै मरे, वैज्ञानिकहरू नयाँ खोज गर्दागर्दै बिते, संसारी मानिसहरू घरको चुलो सम्हाल्दासम्हाल्दै चितामा पुगे!
काम कहिल्यै सकिँदैन; मानिस सकिन्छ!
२. 'अव्रती' हुनुको गहन अर्थ
परम्परागत धर्मले भन्छ— "यो व्रत बस, त्यो नियम पालना गर, यति पटक जप गर।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: "भव त्यागपरोऽव्रती"।
- कठोर व्रत र हठले मनमा झन् अहङ्कार जन्माउँछ— "मैले यति ठूलो तपस्या गरेँ!"
- 'अव्रती' हुनु भनेको छाडा हुनु होइन; यसको अर्थ हो— कुनै मानसिक हठ, नियमको बोझ र औपचारिकताभन्दा माथि उठेर परम सहज र स्वाभाविक हुनु।
- जब मानिसले बुझ्छ कि संसारका द्वन्द्वहरू नदीका छाल जस्तै हुन्, तब ऊ किनारमा बसेर नदी बगेको हेर्न थाल्छ; छाल गनेर बस्दैन।
३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक शान्ति
यदि तपाईं "सबै काम सकिएपछि ढुक्कले बस्छु" भन्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने त्यो भ्रम हो।
- कामहरू चलिरहन्छन्। तर कामको बीचमै भित्री शान्ति रोज्नुहोस्।
- "कर्तव्यहरू बाहिरी शरीर र परिस्थितिका हुन्; मेरो आत्मा अहिले नै पूर्ण र अचल छ।"
- यो बोधले कामको तनाव तुरुन्तै हटाउँछ र मनलाई हलुका बनाउँछ।
मनन सूत्र:
"संसारका कामहरू कहिल्यै सकिँदैनन्; कामको चिन्ता छाड र यही पल आफ्नो मौन स्वरूपमा विश्राम लेऊ।"