0%
अध्याय 8 विवरण
श्लोक सूची (4)कथा मोड (Story)
अध्याय 8 • ४ मिनेट अध्ययन

बन्धनमोक्षलक्षणम्

बन्धन र मोक्षको प्रत्यक्ष लक्षण : 'जब म रहन्नँ, तब मोक्ष हुन्छ'

The True Nature of Bondage and Liberation : When 'I' Is Not, That Is Freedom

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
संसारभरका हजारौं ग्रन्थहरूमा 'मोक्ष' (मुक्ति) र 'बन्धन' का अनेकौं जटिल परिभाषा, कठिन नियम, र मत-मतान्तरहरू लेखिएका छन्। कसैले मोक्ष पाउन मरेर स्वर्ग जानुपर्छ भन्छन्, कसैले वर्षौंसम्म कष्टकर तपस्या गर्नुपर्छ भन्छन्। तर अष्टावक्र गीताको आठौं अध्यायमा महर्षि अष्टावक्रले केवल ४ वटा श्लोकहरूमा बन्धन र मुक्तिको सबैभन्दा वैज्ञानिक, व्यावहारिक र प्रत्यक्ष परिभाषा दिनुहुन्छ। अष्टावक्र देखाउनुहुन्छ कि बन्धन कुनै बाहिरी साङ्लो होइन र मुक्ति कुनै टाढाको आकाश होइन। मनको चाहना, शोक, रिस, र 'म' भन्ने अहंकार नै बन्धन हो; र यी सबैबाट मनको सहज विश्राम नै मोक्ष हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

बन्धन र मुक्तिको मनोवैज्ञानिक परिभाषा

राजा जनकको अनुभव सुनेपछि गुरु अष्टावक्रले बन्धन र मोक्षको नाडी छामिदिनुभयो। पहिलो श्लोकमा अष्टावक्रले बन्धनको स्पष्ट लक्षण बताउनुभयो: "तदा बन्धो यदा चित्तं किञ्चिद् वाञ्छति शोचति। किञ्चिन्मुञ्चति गृह्णाति किञ्चिद् दृष्यति कुप्यति॥" अर्थात्, बन्धन तब हुन्छ— १. जब मनले केही पाउन चाहन्छ (वाञ्छति - कामना)। २. जब मनले केही गुम्दा शोक गर्छ (शोचति - विलाप)। ३. जब मनले जबर्जस्ती केही छोड्न खोज्छ (मुञ्चति - त्यागको अहंकार)। ४. जब मनले लोभले केही समात्न खोज्छ (गृह्णाति - लोभ)। ५. जब मन अनुकूल कुरामा फुल्छ (दृष्यति - हर्ष)। ६. र जब मन प्रतिकूल कुरामा आगो हुन्छ (कुप्यति - क्रोध)। यी ६ वटा मनोविकारहरू चल्नु नै वास्तवमा बन्धन हो! त्यसपछि दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले मुक्तिको परिभाषा ठ्याक्कै उल्टो रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो: "तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति। न मुञ्चति न गृह्णाति न दृष्यति न कुप्यति॥" अर्थात्, मुक्ति त्यतिबेला हुन्छ— जब मनले न केही चाहन्छ, न शोक गर्छ, न केही छोड्न खोज्छ, न समात्न खोज्छ, न हर्षित हुन्छ, र न रिसाउँछ! चित्तको यो परम सन्तुलन, यो तटस्थ र शान्त स्थिति नै साँचो मोक्ष हो। मोक्ष मरेपछि पाइने वस्तु होइन; अहिले मन शान्त हुनु नै मोक्ष हो।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति। न मुञ्चति न गृह्णाति न दृष्यति न कुप्यति॥

“मुक्ति तब हुन्छ जब चित्तले न केही चाहन्छ, न शोक गर्छ, न त्याग्छ, न ग्रहण गर्छ, न हर्षित हुन्छ, न रिसाउँछ।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

दृष्टिहरूको बन्धन र 'यदा नाहं तदा मोक्षः'

तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले विचार र दर्शनहरूको बन्धन देखाउनुभयो: "तदा बन्धो यदा चित्तं सक्तं कास्वपि दृष्टिषु। तदा मुक्तिर्यदा चित्तमसक्तं सर्वदृष्टिषु॥" अर्थात्, जब मानिसको चित्त कुनै विशेष विचार, सिद्धान्त, सम्प्रदाय, वा दृष्टिमा आसक्त हुन्छ— 'मेरो धर्म मात्र ठीक, मेरो विचार मात्र सत्य'— त्यही नै मानसिक बन्धन हो। र जब चित्त सम्पूर्ण विचार, हठ र पूर्वाग्रहहरूबाट अनासक्त र मुक्त हुन्छ, त्यही नै परम मुक्ति हो। चौथो श्लोकमा अष्टावक्रले सम्पूर्ण अध्यात्मको अन्तिम महा-सत्य उद्घोष गर्नुभयो: "यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा॥" अर्थात्, "जबसम्म 'म' (अहङ्कार, व्यक्ति-भाव) रहन्छ, तबसम्म बन्धन रहन्छ। र जब 'म' मेटिन्छ, त्यही नै मोक्ष हो!" यो बुझेर अब खेल-खेलमै (हेलया) सहज बन। न केही समात्न दौड, न केही छोड्न भाग्। जब तिमी नै रहँदैनौ, तब बन्धन कसलाई? मुक्ति कसलाई? केवल शुद्ध परमात्मा मात्र शेष रहन्छ।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

यदा नाहं तदा मोक्षो यदाहं बन्धनं तदा। मत्वेति हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा॥

“जबसम्म 'म' छ तबसम्म बन्धन छ; जब 'म' मेटिन्छ तब मोक्ष हुन्छ। यो बुझेर सहज बन, न केही ग्रहण गर, न केही त्याग।”

अध्याय 8 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको आठौं अध्यायले बन्धन र मोक्षको सम्पूर्ण रहस्यलाई चारवटा श्लोकमा समेटेको छ। यस अध्यायको अमर निचोड: १. **मनको प्रतिक्रिया नै बन्धन हो**: चाहना, शोक, रिस र हर्ष नै बन्धन हुन्; मनको निर्विकल्प शान्ति नै मोक्ष हो। २. **कुनै विचारमा नबाँधिनु मुक्ति हो**: सबै सिद्धान्त र आग्रहहरूभन्दा माथि उठ्नु नै सत्यको दर्शन हो। ३. **'यदा नाहं तदा मोक्षः'**: म (अहंकार) को अन्त्य नै मोक्षको सुरुआत हो।