दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्
बन्धन र मुक्तिको मनोवैज्ञानिक परिभाषा
राजा जनकको अनुभव सुनेपछि गुरु अष्टावक्रले बन्धन र मोक्षको नाडी छामिदिनुभयो। पहिलो श्लोकमा अष्टावक्रले बन्धनको स्पष्ट लक्षण बताउनुभयो:
"तदा बन्धो यदा चित्तं किञ्चिद् वाञ्छति शोचति। किञ्चिन्मुञ्चति गृह्णाति किञ्चिद् दृष्यति कुप्यति॥"
अर्थात्, बन्धन तब हुन्छ—
१. जब मनले केही पाउन चाहन्छ (वाञ्छति - कामना)।
२. जब मनले केही गुम्दा शोक गर्छ (शोचति - विलाप)।
३. जब मनले जबर्जस्ती केही छोड्न खोज्छ (मुञ्चति - त्यागको अहंकार)।
४. जब मनले लोभले केही समात्न खोज्छ (गृह्णाति - लोभ)।
५. जब मन अनुकूल कुरामा फुल्छ (दृष्यति - हर्ष)।
६. र जब मन प्रतिकूल कुरामा आगो हुन्छ (कुप्यति - क्रोध)।
यी ६ वटा मनोविकारहरू चल्नु नै वास्तवमा बन्धन हो!
त्यसपछि दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले मुक्तिको परिभाषा ठ्याक्कै उल्टो रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो:
"तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति। न मुञ्चति न गृह्णाति न दृष्यति न कुप्यति॥"
अर्थात्, मुक्ति त्यतिबेला हुन्छ— जब मनले न केही चाहन्छ, न शोक गर्छ, न केही छोड्न खोज्छ, न समात्न खोज्छ, न हर्षित हुन्छ, र न रिसाउँछ!
चित्तको यो परम सन्तुलन, यो तटस्थ र शान्त स्थिति नै साँचो मोक्ष हो। मोक्ष मरेपछि पाइने वस्तु होइन; अहिले मन शान्त हुनु नै मोक्ष हो।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वाञ्छति न शोचति। न मुञ्चति न गृह्णाति न दृष्यति न कुप्यति॥
“मुक्ति तब हुन्छ जब चित्तले न केही चाहन्छ, न शोक गर्छ, न त्याग्छ, न ग्रहण गर्छ, न हर्षित हुन्छ, न रिसाउँछ।”