दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्
संसाररूपी जहाज र अनन्त महासागर : असहिष्णुताको अन्त्य
गुरु अष्टावक्रको सान्निध्यमा पूर्ण शान्त भएका राजा जनकले आफ्नो अन्तरआत्माको प्रत्यक्ष दर्शन सुनाउन थाले।
पहिलो श्लोकमा जनकले एक अलौकिक दृश्य प्रस्तुत गरे:
"मय्यनन्तमहाम्भोदौ विश्वपोत इतस्ततः। भ्रमति भ्रान्तवातेन न ममास्त्यसहिष्णुता॥"
अर्थात्, "म रूपी अनन्त महासागरमा यो सम्पूर्ण संसाररूपी जहाज (विश्वपोत) अज्ञान र वासनाको चञ्चल बतासका कारण यताउति भौंतारिँदै घुमिरहन्छ। तर त्यसले गर्दा मेरो मनमा कुनै अधीरता, असहिष्णुता वा छटपटी छैन!"
महासागरमा एउटा सानो जहाज कता गयो, कहाँ हल्लियो भन्ने कुराले महासागरको विशालतालाई कुनै असर गर्दैन। त्यसरी नै संसारमा जे-जस्ता राजनीतिक उथलपुथल, सुख-दुःख वा परिस्थिति आए पनि साक्षी आत्मालाई कुनै क्षोभ हुँदैन।
दोस्रो श्लोकमा जनकले लाभ र हानिको भ्रम तोडे:
"मय्यनन्तमहाम्भोदौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः॥"
अर्थात्, "म रूपी अनन्त महासागरमा यो संसाररूपी छाल (जगद्वीचि) प्रकृतिको आफ्नै स्वभावले चाहे लाखौं पटक उठोस् वा सधैंका लागि अस्ताएर शान्त होस्— त्यसले मेरो न कुनै वृद्धि (बढोत्तरी) हुन्छ, न त कुनै क्षति (नोक्सान) नै हुन्छ!"
जसरी समुद्रमा छाल उठ्दा समुद्रको पानी बढ्दैन र छाल हराउँदा समुद्रको पानी घट्दैन; त्यसरी नै संसारको सृष्टि हुँदा आत्मा थपिँदैन र संसार नष्ट हुँदा आत्मा घट्दैन।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
मय्यनन्तमहाम्भोदौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः॥
“म अनन्त समुद्रमा संसारको छाल चाहे उठोस् वा अस्ताओस्, न मेरो कुनै वृद्धि हुन्छ न कुनै क्षति।”