0%
अध्याय 7 विवरण
श्लोक सूची (5)कथा मोड (Story)
अध्याय 7 • ५ मिनेट अध्ययन

शान्तानुभवः

राजा जनकको परम शान्ति : अनन्त महासागर र संसाररूपी जहाजको खेल

The Direct Experience of Supreme Peace : The Ocean and the Ship of the World

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको सातौं अध्याय राजा जनकको प्रत्यक्ष आत्मानुभवको अर्को अनुपम अभिव्यक्ति हो। छैटौं अध्यायमा गुरु अष्टावक्रले "न त्यागो न ग्रहो लयः" (न केही त्याग्नु छ, न ग्रहण गर्नु छ, न लीन गर्नु छ) भन्ने परम ज्ञानको रहस्य खोलेपछि, राजा जनक पूर्ण शान्तिको अगाध गहिराइमा पुगे। यस अध्यायमा राजा जनकले संसार, समाज, आफ्नै शरीर र अनगिन्ती जीवहरूको उत्पत्ति-विनाशलाई एक परम साक्षीको आँखाले हेर्छन्। आफूलाई अनन्त महासागरको रूपमा अनुभव गर्दै जनक भन्छन् कि यो सम्पूर्ण संसार मनरूपी बतासले गर्दा यताउति डुलिरहने एउटा सानो जहाज मात्र हो। जहाज जहाँ गए पनि, डुबे पनि वा पौडिए पनि महासागरलाई केही फरक पर्दैन। ज्ञानीको यो अटल शान्ति नै साँचो जीवनमुक्ति हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

संसाररूपी जहाज र अनन्त महासागर : असहिष्णुताको अन्त्य

गुरु अष्टावक्रको सान्निध्यमा पूर्ण शान्त भएका राजा जनकले आफ्नो अन्तरआत्माको प्रत्यक्ष दर्शन सुनाउन थाले। पहिलो श्लोकमा जनकले एक अलौकिक दृश्य प्रस्तुत गरे: "मय्यनन्तमहाम्भोदौ विश्वपोत इतस्ततः। भ्रमति भ्रान्तवातेन न ममास्त्यसहिष्णुता॥" अर्थात्, "म रूपी अनन्त महासागरमा यो सम्पूर्ण संसाररूपी जहाज (विश्वपोत) अज्ञान र वासनाको चञ्चल बतासका कारण यताउति भौंतारिँदै घुमिरहन्छ। तर त्यसले गर्दा मेरो मनमा कुनै अधीरता, असहिष्णुता वा छटपटी छैन!" महासागरमा एउटा सानो जहाज कता गयो, कहाँ हल्लियो भन्ने कुराले महासागरको विशालतालाई कुनै असर गर्दैन। त्यसरी नै संसारमा जे-जस्ता राजनीतिक उथलपुथल, सुख-दुःख वा परिस्थिति आए पनि साक्षी आत्मालाई कुनै क्षोभ हुँदैन। दोस्रो श्लोकमा जनकले लाभ र हानिको भ्रम तोडे: "मय्यनन्तमहाम्भोदौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः॥" अर्थात्, "म रूपी अनन्त महासागरमा यो संसाररूपी छाल (जगद्वीचि) प्रकृतिको आफ्नै स्वभावले चाहे लाखौं पटक उठोस् वा सधैंका लागि अस्ताएर शान्त होस्— त्यसले मेरो न कुनै वृद्धि (बढोत्तरी) हुन्छ, न त कुनै क्षति (नोक्सान) नै हुन्छ!" जसरी समुद्रमा छाल उठ्दा समुद्रको पानी बढ्दैन र छाल हराउँदा समुद्रको पानी घट्दैन; त्यसरी नै संसारको सृष्टि हुँदा आत्मा थपिँदैन र संसार नष्ट हुँदा आत्मा घट्दैन।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

मय्यनन्तमहाम्भोदौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः॥

“म अनन्त समुद्रमा संसारको छाल चाहे उठोस् वा अस्ताओस्, न मेरो कुनै वृद्धि हुन्छ न कुनै क्षति।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

जीवहरूको स्वभाविक खेल र चैतन्य महासागरको स्थिति

तेस्रो श्लोकमा जनकले सम्पूर्ण प्राणीहरूको जन्म र मृत्युको रहस्य खोले: "मय्यनन्तमहाम्भोदौ विचित्रो जीवसङ्घटकः। तरङ्गवत् समुत्पन्नः प्रविशन्न स्वभावतः॥" अर्थात्, "म रूपी अनन्त महासागरमा अनेकौं विचित्र रूप-रंग भएका जीवहरूको विशाल समूह पानीको छाल झैं आफ्नै स्वभावले उत्पन्न हुन्छ, एकआपसमा खेल खेल्छ, र फेरि ममै शान्त भएर समाउँछ।" चौथो श्लोकमा जनकले आफ्नो अन्तिम पहिचानको घोषणा गरे: "नाहं देहो न मे देहो नापि जीवोऽहमप्यहम्। चिदेवाहं महाम्भोधिरेतदेव हि मे स्थितिः॥" अर्थात्, "म यो हाडछालाको शरीर होइन, न यो शरीर मेरो हो। म कुनै संसारी, पापी वा पुण्यात्मा जीव पनि होइन। म त केवल शुद्ध चैतन्यको अनन्त महासागर हुँ— यही नै मेरो अटल, नित्य र शाश्वत स्थिति हो!" पाँचौं श्लोकमा राजा जनकले परम विस्मय व्यक्त गरे: "अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम्। न मे बन्धो न मे मोक्षो भ्रान्तिः शान्ता निराश्रया॥" अर्थात्, "अहो! बाहिरबाट हेर्दा यो सम्पूर्ण विश्व ममा स्थित भएको जस्तो देखिए तापनि, वास्तवमा म शुद्ध आत्मामा कुनै विश्व छँदै छैन! न मेरो कुनै बन्धन थियो, न मेरो कुनै मोक्ष भयो। सम्पूर्ण भ्रान्ति आधारहीन भएर सदाका लागि शान्त भयो!"
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

नाहं देहो न मे देहो नापि जीवोऽहमप्यहम्। चिदेवाहं महाम्भोधिरेतदेव हि मे स्थितिः॥

“म शरीर होइन, न शरीर मेरो हो, न म जीव हुँ। म त केवल शुद्ध चैतन्यको महासागर हुँ— यही मेरो स्थिति हो।”

अध्याय 7 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको सातौं अध्याय राजा जनकको शान्त-समाधिको प्रत्यक्ष दर्शी हो। यस अध्यायका अमर शिक्षाहरू: १. **संसारको परिवर्तनले आत्मालाई छुँदैन**: संसारमा जेसुकै घटोस्, लाभ होस् वा हानि, अनन्त चेतनामा कुनै वृद्धि वा क्षति हुँदैन। २. **हामी महासागर हौं, छाल होइनौं**: जबसम्म मानिसले आफूलाई छुट्टै सानो छाल (जीव) सम्झन्छ, तबसम्म ऊ मर्दै-बाँच्दै गर्छ। जब आफूलाई महासागर जान्दछ, तब ऊ अमर हुन्छ। ३. **परम शान्ति**: जहाँ न बन्धन छ न मोक्ष, केवल निराधार भ्रान्तिको अन्त्य नै परम शान्ति हो।