अध्याय 7 : शान्तानुभवः
परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव
मय्यनन्तमहाम्भोधौ चित्तं नाम विकल्पना। प्रशान्ता क्वापि नोदेति ततोऽहं शान्त एव च॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
म अनन्त महासागर-स्वरूप आत्मामा 'चित्त' (मन) भनिने त्यो काल्पनिक तरंग पूर्ण रूपमा शान्त भइसकेको छ र कतै फेरि उठ्दै उठ्दैन; त्यसैले म अहिले आफ्नो स्वाभाविक, अचल र परम शान्त स्वरूपमा नै स्थित छु!
“In me, the boundless ocean of Consciousness, that illusory imagination called the 'mind' has completely subsided and arises nowhere anymore; therefore, I truly abide in absolute, unbroken peace!”
मन कुनै स्थायी वस्तु होइन, यो केवल कल्पना र विचारहरूको निरन्तर कम्पन मात्र हो। जब आत्माको प्रकाशमा मनका भ्रमहरू शान्त हुन्छन्, तब साधकले थाहा पाउँछ कि ऊ त जन्मजात नै शान्त थियो।
१. 'चित्तं नाम विकल्पना' — मन भनेको के हो?
हामी प्रायः सोच्छौं कि मन एउटा ठूलो शक्ति हो जसलाई जित्न धेरै गाह्रो छ।
तर राजा जनक यहाँ मनको वास्तविक रहस्य खोल्नुहुन्छ:
"चित्तं नाम विकल्पना" — अर्थात्, मन कुनै ठोस पदार्थ होइन; यो केवल 'विकल्पना' (काल्पनिक सोचाइहरूको शृङ्खला) मात्र हो!
- जसरी घुमिरहेको आगोको अगुल्टोले आकाशमा आगोको चक्र (अलातचक्र) जस्तो देखिन्छ, तर अगुल्टो रोकिँदा त्यहाँ कुनै चक्र हुँदैन।
- त्यस्तै, जब विचारहरू छिटो-छिटो दौडन्छन्, तब 'मन' भएको भ्रम हुन्छ।
- जब विचारको दौड रोकिन्छ, तब त्यहाँ मन भन्ने केही भेटिँदै भेटिँदैन!
२. 'प्रशान्ता क्वापि नोदेति' — अशान्तिको समूल अन्त्य
साधारण साधकको मन केही मिनेटका लागि ध्यानमा शान्त हुन्छ, तर फेरि विचारको आँधी आउँछ।
तर जनक किन भन्नुहुन्छ कि मन कतै पनि फेरि उठ्दैन?
किनभने:
- पहिले मनलाई सत्य ठानिन्थ्यो, त्यसैले त्यो बलियो हुन्थ्यो।
- अब जनकले आत्मज्ञानद्वारा देखिसक्नुभयो कि यो त केवल महासागरमा उठेको काल्पनिक तरंग मात्र थियो।
- जब सर्पलाई डोरी भनेर चिनियो, तब के त्यो सर्पले फेरि कसैलाई डस्न सक्छ? सक्दैन!
भ्रम चिनिएपछि त्यसको शक्ति सधैँका लागि समाप्त हुन्छ।
३. दैनिक जीवनमा मौन र शान्ति
जब हामी दिनभरि काम गर्छौं:
- विचारहरू काम गर्नका लागि आउँछन्, काम सकिएपछि शान्त हुन्छन्।
- तर हामी विचारलाई आफ्नै पहिचान बनाएर बोकिरहन्छौं।
- जब हामी जान्दछौं कि "म विचार होइन, म त त्यो शान्त आकाश हुँ जहाँ विचार आउँछन् र जान्छन्", तब हामी हरबखत गहिरो आन्तरिक मौन मा बाँच्न सक्छौं।
मनन सूत्र:
"मन काल्पनिक कम्पन मात्र हो; विचारको पछि दौडन छाड्नासाथ तिम्रो आफ्नै सनातन शान्ति स्वतः प्रकट हुन्छ।"