अध्याय 7 : शान्तानुभवः
परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव
नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्। अयमेव हि मे बन्ध आसीद् या जीविते स्पृहा॥ ४ ॥
नेपाली भावार्थ
न म यो भौतिक शरीर हुँ, न यो शरीर मेरो हो; न म कुनै सानो र सीमित जीव हुँ— म त निश्चय नै केवल विशुद्ध चैतन्य हुँ! वास्तवमा बाँच्ने र यस शरीरलाई जोगाइराख्ने जुन तीव्र तृष्णा (स्पृहा) थियो, मेरो बन्धन केवल त्यही एउटा मात्र थियो!
“I am not the body, nor is the body mine; neither am I a limited individual jiva—I am indeed pure Consciousness! In truth, that longing and craving for physical life was my only bondage!”
शरीर म हुँ वा मेरो हो भन्ने भ्रम र बाँच्ने अन्धो मोह नै मानिसको एक मात्र साङ्लो हो; जब साधकले आफूलाई विशुद्ध अमर चेतना जान्दछ, तब मृत्युको भय र जीवनको तृष्णा दुवै एकैपटक भस्म हुन्छन्।
१. 'नाहं देहो न मे देहो' — चार चरणको महाबोध
राजा जनक यहाँ आत्मबोधको चारवटा तहलाई स्पष्ट गर्नुहुन्छ:
- नाहं देहः (म शरीर होइन): शरीर माटो, पानी, हावा, आगो र आकाशको एउटा सानो यन्त्र हो। यसको जन्म हुन्छ, बिरामी पर्छ र नष्ट हुन्छ। तर म यसलाई जान्ने अमूर्त चेतना हुँ।
- न मे देहः (यो शरीर मेरो होइन): धेरै मानिसहरू भन्छन्— "म शरीर त होइन, तर शरीर मेरो हो।" जनक भन्नुहुन्छ— यो पनि भ्रम हो! शरीर प्रकृतिको हो, प्रकृतिकै नियमले चल्छ, र अन्ततः प्रकृतिमै फर्किन्छ।
- जीवो नाहम् (म कुनै सीमित जीव होइन): म पाप र पुण्य बोकेर जन्मने-मर्ने कुनै निरीह प्राणी होइन।
- अहं हि चित् (म त विशुद्ध चेतना हुँ): म त्यो अनन्त, निर्लेप प्रकाश हुँ जसको कहिल्यै कुनै सिमाना हुँदैन।
२. 'जीविते स्पृहा' — बन्धनको वास्तविक जरा (The Craving for Life)
मानिस किन डराउँछ? किन दुःख पाउँछ?
किनकि उसलाई 'जीविते स्पृहा' (बाँच्ने अन्धो मोह वा तृष्णा) छ।
- हामी सोच्छौं— "यो शरीर बचिरहनुपर्छ, म सधैं जवान रहनुपर्छ, म मर्नुहुँदैन।"
- यही बाँच्ने मोहले गर्दा मानिस झूट बोल्छ, लोभ गर्छ, अरूलाई ठग्छ र सधैं चिन्तित रहन्छ।
- जब जनकले बुझ्नुभयो कि शरीर त केवल एउटा लुगा मात्र हो र म कहिल्यै नमर्ने चेतना हुँ, तब बाँच्ने त्यो आतुरता (स्पृहा) समाप्त भयो।
- र बाँच्ने तृष्णा समाप्त हुनासाथ बन्धन पनि त्यहीँ समाप्त भयो!
३. दैनिक जीवनमा निर्भयता
यसको अर्थ शरीरको हेरचाह नगर्नु वा आत्महत्या गर्नु होइन।
- यसको अर्थ हो— शरीरलाई एउटा पाहुना वा सुन्दर साधनको रूपमा प्रयोग गर्ने, तर त्यसमा अन्धो मोह नराख्ने।
- जब मृत्युको डर हट्छ, तब मात्र मानिसले वास्तविक रूपमा पूर्णताका साथ बाँच्न सिक्दछ।
मनन सूत्र:
"तिमी न शरीर हौ न शरीर तिम्रो हो; तिमी अमर चेतना हौ— बाँच्ने तृष्णा र मर्ने भय त्याग, अनि परम स्वतन्त्रताको अनुभव गर।"