अध्याय 7 : शान्तानुभवः
परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव
अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न स्थितं मयि। न मे बन्धो न मे मुक्तिर्भ्रान्तिः शान्ता निराश्रया॥ ५ ॥
नेपाली भावार्थ
अहो! कस्तो विस्मय, हेर्दा त यो सारा ब्रह्माण्ड मभित्रै रहेको जस्तो देखिन्छ, तर वास्तविक यथार्थमा त यो मभित्र छँदै छैन! न मेरो कुनै बन्धन छ, न मेरो कुनै मुक्ति नै छ; किनकि कुनै आधार नै नपाएर भ्रम सधैँका लागि शान्त भइसकेको छ!
“Oh, what a wonder! Seemingly, the entire universe abides in me, yet in ultimate truth, it does not abide in me at all! Neither do I have bondage, nor liberation; having lost all support, the illusion has dissolved forever!”
जहाँ बन्धन नै कहिल्यै थिएन, त्यहाँ मुक्तिको कुरा गर्नु पनि भ्रम हो; आत्मा सधैँ मुक्त, असंग र अद्वितीय छ।
१. वेदान्तको परम विरोधाभास: 'मयि स्थितं... न स्थितं मयि'
सातौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा राजा जनकले भगवद्गीता (अध्याय ९, श्लोक ४-५) मा भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको परम गूढ रहस्यकै पुनरुक्ति गर्नुहुन्छ:
- व्यावहारिक दृष्टिबाट: "मयि स्थितं विश्वम्" — यो संसार चेतनाभित्रै देखिन्छ, मभित्रै अनुभव हुन्छ।
- परमार्थ दृष्टिबाट: "वस्तुतो न स्थितं मयि" — वास्तवमा संसार मभित्र छँदै छैन!
यो कसरी सम्भव छ?
सिनेमाको उदाहरण हेरौं:
- हेर्दा पर्दामा आगो बल्छ, बाढी आउँछ, मानिस मर्छन् (मयि स्थितम्)।
- तर वास्तवमा के पर्दामा आगोले पोलेको हुन्छ? के पर्दा पानीले भिजेको हुन्छ?
- अहँ! पर्दा कहिल्यै भिजेकै छैन, कहिल्यै जलेकै छैन (वस्तुतो न स्थितम्)।
त्यस्तै, आत्मामा संसार देखिनु केवल आभास मात्र हो; आत्माको वास्तविक स्वरूपमा संसारको एक रत्ति पनि अस्तित्व छैन!
२. न बन्धन, न मुक्ति: अन्तिम शिखर
हामी वर्षौंसम्म ध्यान गर्छौं, पूजा गर्छौं, मन्दिर धाउँछौं— केका लागि? "मुक्त हुनका लागि।"
तर जनक यहाँ भन्नुहुन्छ:
"न मे बन्धो न मे मुक्तिः" — न म कहिल्यै बाँधिएको थिएँ, न म कहिल्यै मुक्त हुनु छ!
यदि तपाईं डोरीलाई सर्प ठानेर डराइरहनुभएको थियो भने, बत्ती बालेपछि के सर्प मर्यो?
अहँ, सर्प कहिल्यै थिएकै थिएन! त्यस्तै, बन्धन कहिल्यै थिएकै थिएन।
जब बन्धन नै थिएन भने मुक्ति कस्को?
मुक्तिको चाहना पनि त्यतिन्जेलसम्म मात्र रहन्छ जबसम्म मानिसले आफूलाई बाँधिएको ठान्छ।
३. 'भ्रान्तिः शान्ता निराश्रया' — भ्रमको अन्त्य
भ्रम कहाँ बस्छ? अज्ञानताको आडमा।
जब आत्मज्ञानको सूर्य उदाउँछ, तब भ्रमले कुनै आड (आश्रय) पाउँदैन र आफू-आफैँ बिलिन भएर जान्छ।
यससँगै सातौं अध्यायको पूर्णता हुन्छ, जहाँ राजा जनक आफ्नै परमानन्द र परम शान्तिमा सदाका लागि प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ।
मनन सूत्र:
"तिमी कहिल्यै बाँधिएका थिएनौ र कहिल्यै मुक्त हुनुपर्ने छैन; तिमी अहिले र सधैं सनातन मुक्त र शुद्ध आत्मा हौ।"