अध्याय 8 : बन्धनमोक्षलक्षणम्
बन्धन र मोक्षको परिभाषा
तदा बन्धो यदा चित्तं किञ्चिद्वाञ्छति शोचति। किञ्चिन्मुञ्चति गृह्णाति किञ्चिद् दृष्यति कुप्यति॥ १ ॥
नेपाली भावार्थ
जब मनले कुनै वस्तुको कामना गर्छ, कुनै कुरा गुम्दा शोक गर्छ, केही त्याग्न खोज्छ, केही समात्न दौडन्छ, कुनै अनुकूल कुरामा मात्तिन्छ अनि कुनै प्रतिकूल कुरामा रिसाउँछ— वास्तवमा त्यही अवस्था नै बन्धन हो!
“It is bondage when the mind desires anything, grieves over anything, rejects anything, grasps at anything, becomes elated by anything, or becomes angry at anything!”
बन्धन कुनै फलामको साङ्लो वा जेल होइन; मनको चाहना, घृणा, शोक, लोभ, हर्ष र रिसको उतारचढाव नै साँचो बन्धन हो।
१. आठौं अध्यायको प्रवेश: बन्धनको स्पष्ट परिभाषा
धेरै दार्शनिकहरूले बन्धनका बारेमा जटिल ग्रन्थहरू लेखेका छन्। तर सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ केवल एकै श्लोकमा बन्धनको मनोवैज्ञानिक शल्यक्रिया गरिदिनुहुन्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: बन्धन बाहिर कतै छैन।
संसारले तिमीलाई बाँधेको छैन; परिवार वा धनले तिमीलाई बाँधेको छैन।
बन्धन केवल तिम्रो 'चित्त' (मन) को यी ६ वटा हलचलहरूमा लुकेको छ:
- वाञ्छति (कामना गर्नु): "मलाई त्यो वस्तु नभई हुँदैन।" (भविष्यको तृष्णा)
- शोचति (शोक गर्नु): "मेरो त्यो प्रिय कुरा किन गुम्यो?" (विगतको रोदन)
- मुञ्चति (घृणापूर्वक पन्छाउनु): "यो मान्छे वा यो परिस्थिति यहाँबाट हटिहालोस्।" (द्वेष)
- गृह्णाति (समात्नु): "यो मेरो हो, म यसलाई कहिल्यै छोड्दिनँ।" (मोह र लोभ)
- दृष्यति/हृष्यति (मात्तिनु): अनुकूल हुँदा अहङ्कारले छाती फुलाउनु। (क्षणिक हर्ष)
- कुप्यति (रिसाउनु): आफ्नो इच्छा पूरा नहुँदा आगो हुनु। (क्रोध)
यी ६ वटा वृत्तिहरू जबसम्म मनमा सल्बलाइरहन्छन्, तबसम्म मानिस स्वर्गमा बसे पनि कैदी नै हुन्छ!
२. बन्धनको जरा: मनको छटपटी
तपाईं जहाँ गए पनि, जङ्गलमा गएर गुफामा बसे पनि— यदि मनले गुफामा राम्रो ढुङ्गा चाहन्छ (वाञ्छति), किरा देख्दा रिसाउँछ (कुप्यति) भने गुफा पनि कारागार बन्दछ।
संसार बाँध्ने तत्व होइन, संसारप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया (Reaction) नै बन्धन हो।
३. दैनिक जीवनमा आत्म-निरीक्षण
दिनभरिमा जब जब मन अशान्त हुन्छ, तुरुन्तै हेर्नुहोस्:
- "अहिले म यी ६ मध्ये कुनमा फसेको छु? के म केही चाहिरहेको छु? के म रिसाइरहेको छु? के म शोक गरिरहेको छु?"
- देख्नासाथ मनको त्यो प्रतिक्रिया शान्त हुन थाल्छ।
- समस्या परिस्थितिमा होइन, मनको प्रतिक्रियामा छ भन्ने बुझ्नु नै स्वतन्त्रताको पहिलो पाइला हो।
मनन सूत्र:
"बन्धन बाहिरको संसारमा छैन, मनको चाहना र रिसमा छ; प्रतिक्रिया दिन छाड, तिमी अहिले नै मुक्त छौ।"