अध्याय 8 : बन्धनमोक्षलक्षणम्

१. मुक्तिको वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक परिभाषा (Liberation Defined)

पहिलो श्लोकमा बन्धनका ६ लक्षण बताएपछि, दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले मुक्तिका ६ लक्षण प्रकट गर्नुहुन्छ:

1. न वाञ्छति: मन वर्तमान क्षणमा सन्तुष्ट छ। भविष्यको कुनै तृष्णाले मनलाई तान्दैन।
2. न शोचति: विगतका गल्ती वा गुमेका कुराहरूलाई सम्झेर रोइरहने बानी समाप्त हुन्छ।
3. न मुञ्चति: परिस्थितिलाई जबरजस्ती भाग्ने वा धकेल्ने प्रयास हुँदैन।
4. न गृह्णाति: कुनै वस्तु, व्यक्ति वा विचारलाई मेरो भन्दै टाँसिने मोह हुँदैन।
5. न दृष्यति: सफलतामा अहङ्कारको मात चढ्दैन; मन शान्त रहन्छ।
6. न कुप्यति: कसैले गाली गरोस् वा योजना बिग्रियोस्, भित्री शान्तिमा रिसको आगो बल्दैन।

यो कुनै निष्क्रियता वा जडता होइन; यो पूर्ण सचेत, शान्त र स्थिर प्रज्ञा को अवस्था हो।

२. नदीको किनार जस्तै मन

जसरी नदीको किनारमा बसेको मानिसले नदीमा तैरिरहेको फूल पनि हेर्छ, फोहोर पनि हेर्छ— तर ऊ न फूल समात्न हामफाल्छ, न फोहोर देखेर नदीसँग रिसाउँछ।
ऊ केवल साक्षी भएर हेरिरहन्छ।
त्यस्तै, मुक्त पुरुषको मन संसारका सबै घटनाहरूको निष्पक्ष साक्षी बनेर रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा मुक्तिको अनुभव

हामी सोच्छौं— मुक्ति पाउन धेरै कठिन छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मुक्ति यसै क्षण सम्भव छ!
अहिले नै केही सेकेन्डका लागि:

• भविष्यको चाहना छोडिदिनुहोस् (न वाञ्छति)।
• विगतको चिन्ता छोडिदिनुहोस् (न शोचति)।
• कसैसँगको रिस छोडिदिनुहोस् (न कुप्यति)।
  हेर्नुहोस्— त्यो मौन क्षणमा तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ?
  तपाईं आफ्नै मुक्त आत्मस्वरूप मा हुनुहुन्छ!

मनन सूत्र:
"जहाँ चाहना र रिस छैन, त्यहाँ कुनै बन्धन छैन; मनको शून्यता नै आत्मिक स्वतन्त्रताको राज्य हो।"