अध्याय 8 : बन्धनमोक्षलक्षणम्

१. 'सक्तं कास्वपि दृष्टिषु' — विचार र सिद्धान्तको जेल

धेरै मानिसहरू धन वा शरीरको मोहबाट त मुक्त हुन्छन्, तर उनीहरू विचारको मोह (Ideological Clinging) मा फस्छन्:

• "मेरो दर्शन नै सर्वश्रेष्ठ हो, अरू सबै गलत हुन्।"
• "मेरो धर्म, मेरो सम्प्रदाय, मेरो राजनीतिक विचार नै सत्य हो।"
• "मैले सोचेको जस्तै हुनुपर्छ।"

अष्टावक्र यहाँ प्रहार गर्नुहुन्छ:
यदि तपाईं कुनै पनि 'दृष्टि' (Viewpoint/Dogma) मा टाँसिनुभएको छ भने तपाईं अझै बन्धनमै हुनुहुन्छ!

• चाहे त्यो धार्मिक विचार होस् वा नास्तिक विचार,
• चाहे त्यो वेदान्तको सिद्धान्त होस् वा अरू कुनै वाद।
  जबसम्म मनले कुनै विचारलाई सत्य ठानेर समातिरहन्छ, तबसम्म मन बाँधिएको हुन्छ।

२. 'असक्तं सर्वदृष्टिषु' — खुला आकाश जस्तै चेतना

मुक्त मन कस्तो हुन्छ?

• त्यो ऐना जस्तै हुन्छ। ऐनाले कसैलाई भन्दैन— "तिमी कालो छौ, म तिमीलाई देखाउँदिनँ; तिमी गोरो छौ, म तिमीलाई मात्र देखाउँछु।"
• ऐना कुनै अनुहारसँग टाँसिँदैन। अनुहार आयो— देखायो; अनुहार गयो— ऐना खाली!
• मुक्त चेतना सबै दृष्टिकोणहरूलाई हेर्न सक्छ, तर कुनै पनि दृष्टिकोणको दास बन्दैन।
  यसैलाई बुद्धले 'दृष्टिनिरोध' र वेदान्तले 'सर्वदृष्टिविनिर्मुक्तः' भनेका छन्।

३. दैनिक जीवनमा खुलापनको साधना

हामी परिवारमा वा समाजमा सधैं बहस गर्छौं— "म सही छु, तिमी गलत छौ।" यसले झगडा र तनाव निम्त्याउँछ।

• जब हामी आफ्नो विचारलाई सत्य ठान्न छाड्छौं र अरूको दृष्टिकोणलाई पनि बुझ्ने खुलापन राख्छौं:
• तब अहंकारको पर्खाल भत्किन्छ।
• हामी सबै वादहरूभन्दा माथि उठेर सत्यको विशुद्ध प्रकाश मा जिउन थाल्छौं।

मनन सूत्र:
"कुनै विचारको कैदी नबन; सबै दृष्टिकोणलाई हेर्ने विशाल आकाश बन।"