अध्याय 8 : बन्धनमोक्षलक्षणम्

१. अध्यात्मको अन्तिम महा-सूत्र: 'यदा नाहं तदा मोक्षो'

अष्टावक्र गीताको आठौं अध्यायको यो अन्तिम श्लोक विश्व साहित्यकै सबैभन्दा चम्किलो, संक्षिप्त र अचूक आध्यात्मिक सूत्र मानिन्छ।

"यदा नाहं तदा मोक्षो, यदाहं बन्धनं तदा"
यो भन्दा सरल र सीधा परिभाषा ब्रह्माण्डमा अरू केही हुनै सक्दैन:

• यदि तपाईं सोध्नुहुन्छ— "म कहिले मुक्त हुन्छु?"
• उत्तर छ: "जब 'म' मेटिन्छ, तब!"
• जबसम्म तपाईं भन्नुहुन्छ: "मैले यति धेरै ध्यान गरेँ, मैले यति पुस्तक पढेँ, अब म कहिले मुक्त हुने?", तबसम्म त्यो 'म' (अहङ्कार) नै बीचमा उभिएर ढोका छेकिरहेको हुन्छ।

जहाँ 'म' छ— त्यहाँ कामना छ, त्यहाँ भय छ, त्यहाँ तुलना छ, त्यहाँ बन्धन छ।
जब त्यो काल्पनिक 'म' भष्म हुन्छ— त्यहाँ जे बाँकी रहन्छ, त्यो नै स्वतः मोक्ष हो!

२. 'हेलया' — सहजताको शिखर (Effortless Being)

अष्टावक्र यहाँ भन्नुहुन्छ: "हेलया किञ्चिन्मा गृहाण विमुञ्च मा"।

• 'हेलया' को अर्थ हो: कुनै कसरत नगरी, कुनै दबाब नलिई, खेल-खेलमै (Effortlessly)।
• जब बुझियो कि बन्धन बाहिरको वस्तुमा होइन तर भित्री 'म' मा थियो:
• अब संसारका वस्तुहरूलाई समात्न (मा गृहाण) दौडनु पनि व्यर्थ छ।
• र संसारका वस्तुहरूलाई हतार-हतार त्याग्न (विमुञ्च मा) भाग्नु पनि व्यर्थ छ।
  किनकि न समातेर केही पाइन्छ, न त्यागेर केही मिल्छ।
  केवल 'म' को अहङ्कारलाई बिलाउन देऊ, अनि जीवनलाई एउटा सुन्दर र शान्त खेलझैँ बग्न देऊ!

३. दैनिक जीवनमा अहङ्कारको विसर्जन

हाम्रो दुःख तब सुरु हुन्छ जब कसैले मेरो 'म' लाई ठेस पुर्‍याउँछ— "उसले मलाई किन यसो भन्यो? म को हुँ उसलाई थाहा छैन?"

• यदि त्यो 'म' नै रहेन भने कसको अपमान भयो? कसलाई चोट लाग्यो?
• जब 'म' मेटिन्छ, तब अपमान पनि हावामा उड्छ र प्रशंसा पनि हावामा हराउँछ।
• बाँकी रहन्छ केवल अनन्त शान्ति, प्रेम र मौन।

मनन सूत्र:
"जहाँ 'म' छ त्यहाँ संसार छ; जहाँ 'म' छैन त्यहाँ परमात्मा छ। 'म' लाई बिलाउन देऊ र अहिले नै मुक्त होऊ।"