दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्
आकाश र महासागरको दृष्टान्त : केही त्याग्नु वा समात्नु छैन
महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई परम ज्ञानको शुद्ध स्वरूप सम्झाउँदै पहिलो श्लोक उच्चारण गर्नुभयो:
"आकाशवदनन्तोऽहं घटवत्प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥"
अर्थात्, "म आकाश जस्तै अनन्त, असीम र अखण्ड छु; र यो प्रकृतिको सम्पूर्ण दृश्य जगत माटोको घैंटो (घट) जस्तै नाशवान् र सीमित छ।"
यस्तो दृढ बोध हुनु नै वास्तविक ज्ञान हो। र यो ज्ञान भइसकेपछि न कुनै संसारलाई त्याग्नु छ (त्याग), न कुनै परमात्मालाई समात्नु छ (ग्रह), र न त मनलाई नै कहीँ लीन गराउनु छ (लय)! किनकि तिमी त पहिलेदेखि नै आकाश समान सर्वत्र पूर्ण छौ।
दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले महासागरको दृष्टान्त दोहोर्याउँदै भन्नुभयो:
"महोदधिरिवाहं स प्रपञ्चो वीचिसन्निभः। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥"
अर्थात्, "म अनन्त महासागर हुँ र यो सम्पूर्ण संसार पानीको छाल (तरङ्ग) मात्र हो।"
यो नै साँचो ज्ञान हो। जब छाल पानीभन्दा अलग छैन भने, पानीले छाललाई त्याग्ने कि समात्ने? छाल उठ्दा पनि समुद्र नै छ, छाल मेटिँदा पनि समुद्र नै छ। त्यसैले ज्ञानीका लागि न कुनै संसारको त्याग छ, न ग्रहण, न लय।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :
आकाशवदनन्तोऽहं घटवत्प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥
“म आकाश झैं अनन्त छु, जगत घैंटो झैं नश्वर छ। यो ज्ञान भएपछि न केही त्याग्नु छ, न ग्रहण गर्नु छ, न लीन गर्नु छ।”