0%
अध्याय 6 विवरण
श्लोक सूची (4)कथा मोड (Story)
अध्याय 6 • ४ मिनेट अध्ययन

ज्ञानस्वरूपम्

ज्ञानको वास्तविक स्वरूप : त्याग, ग्रहण र लयभन्दा परको आकाशवत् आत्मा

The True Nature of Knowledge : Beyond Renunciation, Grasping, and Dissolution

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको पाँचौं अध्यायमा महर्षि अष्टावक्रले चित्तलाई आत्मामा लीन गर्ने (लयं व्रज) उपदेश दिनुभएको थियो। तर छैटौं अध्यायमा अष्टावक्रले त्योभन्दा पनि एक कदम माथि उठेर अद्वैतको चरम शिखर देखाउनुहुन्छ। साधकको मनमा प्रायः भ्रम हुन्छ कि आत्मज्ञान पाउनका लागि केही न केही छोड्नुपर्छ (त्याग) वा केही नयाँ प्राप्त गर्नुपर्छ (ग्रहण) वा मनलाई जबर्जस्ती समाप्त गर्नुपर्छ (लय)। तर अष्टावक्रले यस अध्यायका चारै श्लोकहरूमा एउटै महान् उद्घोष गर्नुहुन्छ: "न त्यागो न ग्रहो लयः" (यहाँ न केही त्याग्नु छ, न केही ग्रहण गर्नु छ, र न त केही लीन नै गर्नु छ!)। जब आकाश जस्तै अनन्त आत्मा पहिलेदेखि नै जस्ताको तस्तै विद्यमान छ भने, त्यहाँ कसले के त्याग्ने? कसले के पाउने? यही बुझ्नु नै साँचो ज्ञान हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

आकाश र महासागरको दृष्टान्त : केही त्याग्नु वा समात्नु छैन

महर्षि अष्टावक्रले राजा जनकलाई परम ज्ञानको शुद्ध स्वरूप सम्झाउँदै पहिलो श्लोक उच्चारण गर्नुभयो: "आकाशवदनन्तोऽहं घटवत्प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥" अर्थात्, "म आकाश जस्तै अनन्त, असीम र अखण्ड छु; र यो प्रकृतिको सम्पूर्ण दृश्य जगत माटोको घैंटो (घट) जस्तै नाशवान् र सीमित छ।" यस्तो दृढ बोध हुनु नै वास्तविक ज्ञान हो। र यो ज्ञान भइसकेपछि न कुनै संसारलाई त्याग्नु छ (त्याग), न कुनै परमात्मालाई समात्नु छ (ग्रह), र न त मनलाई नै कहीँ लीन गराउनु छ (लय)! किनकि तिमी त पहिलेदेखि नै आकाश समान सर्वत्र पूर्ण छौ। दोस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले महासागरको दृष्टान्त दोहोर्‍याउँदै भन्नुभयो: "महोदधिरिवाहं स प्रपञ्चो वीचिसन्निभः। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥" अर्थात्, "म अनन्त महासागर हुँ र यो सम्पूर्ण संसार पानीको छाल (तरङ्ग) मात्र हो।" यो नै साँचो ज्ञान हो। जब छाल पानीभन्दा अलग छैन भने, पानीले छाललाई त्याग्ने कि समात्ने? छाल उठ्दा पनि समुद्र नै छ, छाल मेटिँदा पनि समुद्र नै छ। त्यसैले ज्ञानीका लागि न कुनै संसारको त्याग छ, न ग्रहण, न लय।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

आकाशवदनन्तोऽहं घटवत्प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥

“म आकाश झैं अनन्त छु, जगत घैंटो झैं नश्वर छ। यो ज्ञान भएपछि न केही त्याग्नु छ, न ग्रहण गर्नु छ, न लीन गर्नु छ।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सीपीको चाँदी र सर्वत्र आत्मदर्शन : पूर्ण निष्कामताको शिखर

तेस्रो श्लोकमा अष्टावक्रले भ्रम र सत्यको सम्बन्ध स्पष्ट पार्नुभयो: "शुक्तौ रजतवद्विश्वं मयि कल्पितमीक्ष्यते। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥" अर्थात्, "जसरी समुद्र किनारको सीपीमा अज्ञानका कारण चाँदी कल्पित भएर देखिन्छ, त्यसरी नै म शुद्ध चैतन्य आत्मामा यो सम्पूर्ण विश्व केवल भ्रमवश कल्पित देखिएको हो।" यो यथार्थलाई जान्नु नै ज्ञान हो। जब सीपीमा चाँदी छँदै छैन भने, त्यो चाँदीलाई कसैले त्याग्न सक्छ र? जसको अस्तित्व नै छैन, त्यसलाई छोड्ने वा समात्ने प्रश्न नै उठ्दैन। चौथो श्लोकमा अष्टावक्रले सर्वव्यापी एकात्मभावको अन्तिम सूत्र दिनुभयो: "अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतान्यथो मयि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥" अर्थात्, "म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूमा प्राण र चेतना भएर व्याप्त छु, र सम्पूर्ण प्राणीहरू मभित्रै आकाश झैं अटाएका छन्।" यो बुझ्नु नै साँचो ज्ञान हो। जब सबैमा म नै छु र ममै सबै छन् भने, कुन वस्तु कोसँग अलग छ र कसले कोसँग त्याग वा ग्रहणको व्यवहार गरोस्? यसरी अष्टावक्रले साधकलाई साधनाको अन्तिम भ्रम (साधना गरेर केही पाउनुपर्छ भन्ने भ्रम) बाट पनि मुक्त गराइदिनुभयो।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतान्यथो मयि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥

“म सबै प्राणीमा छु र सबै प्राणी ममा छन्। यो ज्ञान भएपछि न त्याग छ, न ग्रहण, न लय।”

अध्याय 6 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको छैटौं अध्याय अद्वैत वेदान्तको परम क्रान्ति हो। यस अध्यायको गहिरो सन्देश: १. **ज्ञान कुनै क्रिया होइन**: ज्ञान कुनै कर्म, त्याग वा ग्रहण होइन; ज्ञान त केवल आफ्नो नित्य स्वरूपको सम्झना हो। २. **आत्मा पहिलेदेखि नै पूर्ण छ**: हामीले परमात्मालाई कतैबाट ल्याउनु पर्दैन, न संसारलाई कतै फ्याँक्नु पर्छ। ३. **'न त्यागो न ग्रहो लयः'**: जब सबै कुरा आत्मा नै हो भने, के छोड्ने? के समात्ने? केवल शान्त भएर आफ्नै अनन्त स्वरूपमा विश्राम गर्नु नै जीवनमुक्ति हो।