0%
अध्याय 5 विवरण
श्लोक सूची (4)कथा मोड (Story)
अध्याय 5 • ४ मिनेट अध्ययन

चित्तलयोपायः

चित्तलाई आत्मस्वरूपमा लीन गर्ने चार प्रत्यक्ष महा-उपाय

The Four Direct Keys to Dissolving the Mind into Pure Self

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
अष्टावक्र गीताको पाँचौं अध्याय संक्षिप्त तर अत्यन्त गम्भीर छ। यस अध्यायमा केवल ४ वटा श्लोकहरू छन्, र प्रत्येक श्लोकको अन्त्यमा महर्षि अष्टावक्रले एउटै महामन्त्र दोहोर्‍याउनुहुन्छ: "एवमेव लयं व्रज" (यस प्रकार चित्तलाई आफ्नै आत्मस्वरूपमा लीन गर)। धेरैजसो योग प्रणालीहरूमा चित्तलाई शान्त गर्न लामो प्राणायाम, हठयोग, वा विचार दबाउने अभ्यास सिकाइन्छ। तर अष्टावक्रको अद्वैत मार्गमा चित्तलाई कुनै कृत्रिम तरिकाले दबाउनु पर्दैन; केवल चारवटा गहिरो बोध (समझ) प्राप्त गर्नासाथ चित्त स्वयम् पानीमा नुन पग्लिए झैं आत्मामा विलीन हुन्छ। जब भ्रम मेटिन्छ, तब मन स्वयम् मौन हुन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

पहिलो र दोस्रो उपाय : असङ्गता र समुद्रको फोका समान विश्व

राजा जनकको दृढ स्थिति देखेर महर्षि अष्टावक्र प्रसन्न हुनुभयो र चित्तलाई पूर्ण रूपमा आत्मामा विलीन गराउने चार अलौकिक सूत्रहरू दिनुभयो। पहिलो सूत्र (श्लोक १): "न ते सङ्गोऽस्ति केनापि किं शुद्धस्त्यक्तुमिच्छसि। संघातविलयं कुर्वन्नेवमेव लयं व्रज॥" अर्थात्, हे तात! तिम्रो यस संसारको कुनै पनि वस्तु, सम्बन्ध वा शरीरसँग रत्तिभर पनि सम्बन्ध (सङ्ग) छैन। तिमी त सधैं पूर्ण रूपमा शुद्ध छौ। जब तिम्रो कुनै बन्धन नै छैन भने तिमी के पो त्याग्न चाहन्छौ? यो शरीर-इन्द्रिय आदिको मिथ्या संघात (समूह) लाई त्यागेर, आफूलाई नित्य असङ्ग जानेर यसै क्षण आफ्नो चित्तलाई आत्मामा लीन गर! दोस्रो सूत्र (श्लोक २): "उदेति भवतो विश्वं वारिधेरिव बुद्बुदः। इति ज्ञात्वैकमात्मानमेवमेव लयं व्रज॥" अर्थात्, जसरी विशाल महासागरबाट पानीका फोकाहरू उठ्छन्, केही क्षण खेल्छन् र फेरि पानीमै मिल्छन्; त्यसरी नै तिमी रूपी अनन्त चैतन्यबाट यो सम्पूर्ण विश्व प्रकट हुन्छ र तिमीमै विलीन हुन्छ। आफूलाई एक मात्र अद्वितीय आत्मा जानेर आफ्नो चित्तलाई आत्मामा लीन गर!
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

उदेति भवतो विश्वं वारिधेरिव बुद्बुदः। इति ज्ञात्वैकमात्मानमेवमेव लयं व्रज॥

“जसरी समुद्रबाट फोका उठ्छ, त्यसरी नै तिमीबाट विश्व प्रकट हुन्छ। आफूलाई अद्वितीय जानेर चित्तलाई लीन गर।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

तेस्रो र चौथो उपाय : रज्जु-सर्पको न्याय र सुख-दुःखमा पूर्ण समता

तेस्रो सूत्र (श्लोक ३): "प्रत्यक्षमप्यवस्तुत्वाद् विश्वं नास्ति त्वयि स्थिते। रज्जुसर्प इव व्यक्तमेवमेव लयं व्रज॥" अर्थात्, हे जनक! यो संसार आँखा अगाडि प्रत्यक्ष देखिए तापनि यो कुनै सत्य वस्तु होइन। तिमी नित्य, शुद्ध आत्मामा स्थित हुँदा यसको कुनै छुट्टै अस्तित्व नै छैन। जसरी साँझको अँध्यारोमा डोरीमा प्रत्यक्ष सर्प देखिए तापनि त्यहाँ सर्प वास्तवमा कहिल्यै हुँदैन; त्यसरी नै यो संसार पनि मिथ्या हो भनी जानेर चित्तलाई आत्मामा लीन गर! चौथो सूत्र (श्लोक ४): "समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज॥" अर्थात्, सुख र दुःखमा सधैं समान रहने, आफूलाई कुनै कुराको कमी नभएको पूर्ण अनुभव गर्ने, आशा र निराशा दुवैमा विचलित नहुने, र जीवन र मृत्यु दुवैलाई केवल नाटक सम्झेर समभाव राख्ने भएर— यस प्रकार आफ्नो चित्तलाई परमानन्द आत्मामा लीन गर! यी चार सूत्रहरू सुनेपछि राजा जनकको मनका सम्पूर्ण तरङ्गहरू पूर्ण रूपमा शान्त भए। चित्तको चञ्चलता समाप्त भएर केवल मौन चैतन्य मात्र बाँकी रह्यो।
मूल सम्वाद (महर्षि अष्टावक्र) :

समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज॥

“सुख-दुःखमा समान, पूर्ण, आशा-निराशा र जीवन-मृत्युमा समभाव राख्ने भएर चित्तलाई आत्मामा लीन गर।”

अध्याय 5 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको पाँचौं अध्याय चित्त-लयको सरलतम राजमार्ग हो। यस अध्यायका चार महा-उपाय: १. **म असङ्ग छु**: मेरो संसारसँग कुनै सम्बन्ध छैन, त्यसैले केही त्याग्नु वा समात्नु छैन। २. **संसार मबाटै उठेको फोका हो**: म अनन्त महासागर हुँ, सारा सृष्टि मेरै तरङ्ग हो। ३. **संसार डोरीको सर्प हो**: प्रत्यक्ष देखिए पनि यसको कुनै वास्तविक सत्ता छैन। ४. **परम समता नै विश्राम हो**: सुख-दुःख, आशा-निराशा र जीवन-मृत्युमा समान रहनु नै चित्त-लयको अन्तिम फल हो।