0%
अध्याय 4 विवरण
श्लोक सूची (6)कथा मोड (Story)
अध्याय 4 • ५ मिनेट अध्ययन

ज्ञानानुकीर्तनम्

आत्मज्ञानीको अनुपम महिमा र देवलोकभन्दा उच्च जीवनमुक्ति

The Incomparable Glory of the Self-Realized Sage

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
तेस्रो अध्यायमा गुरु अष्टावक्रले राख्नुभएको कठोर कसी-परीक्षा पछि राजा जनक विचलित भएनन्। उनी आफ्नो आत्म-साक्षात्कारको स्थितिमा अझ बढी परिपक्व र दृढ भएर निस्किए। चौथो अध्यायमा राजा जनकले कुनै व्यक्तिगत अहङ्कार नराखी, निष्काम भावले आत्मज्ञानी महापुरुषको अनुपम र अलौकिक स्थितिको महिमा गाउँछन्। यस अध्यायमा केवल ६ वटा श्लोकहरू छन्, तर ती प्रत्येक श्लोक जीवनमुक्तिको स्वतन्त्रता र निर्भयताको गर्जना हुन्। जनकले देखाउँछन् कि आत्मज्ञानी पुरुष बाहिरबाट हेर्दा साधारण संसारी मानिस जस्तै भोग वा व्यवहार गरिरहेको देखिन सक्छ, तर भित्रबाट ऊ आकाश जस्तै पूर्ण रूपमा निर्लेप हुन्छ। स्वर्गका राजा इन्द्रसमेत जसलाई प्रणाम गर्छन्, त्यस्तो ब्रह्मज्ञानीका लागि पाप र पुण्य, नियम र बन्धन सबै समाप्त भइसकेका हुन्छन्।
दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

संसारी र ज्ञानीको भेद : भोगका थोपाहरूसँग खेल्ने धीर पुरुष

गुरु अष्टावक्रको कसी-परीक्षालाई पूर्ण रूपमा आत्मसात् गर्दै राजा जनकले आत्मज्ञानीको वास्तविक स्थिति स्पष्ट पारे। पहिलो श्लोकमा जनकले भने: "हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगबिन्दुभिः। न हि संसारिभिर्मूढैः साम्यं कस्यापि जायते॥" अर्थात्, अहो! आत्मज्ञानी धीर पुरुष यदि प्रारब्धवश संसारका भोग-विलासका सानातिना थोपाहरूसँग खेलिरहेको देखिए तापनि, संसारी मूर्खहरूसँग उसको कुनै तुलना हुन सक्दैन! एउटा संसारी पशु समान मानिस भोगमा फँसेर आफ्नो होश गुमाउँछ र वासनाको दास बन्छ; तर आत्मज्ञानी पुरुष भोगमा साक्षी भएर केवल एउटा खेल जस्तै तटस्थ रहन्छ। जसरी पानीमा तैरिने हाँसको प्वाँख पानीमै रहेर पनि कहिल्यै भिज्दैन, त्यसरी नै ज्ञानी संसारमा रहेर पनि कहिल्यै संसारको बन्दी बन्दैन। दोस्रो श्लोकमा जनकले ज्ञानीको आध्यात्मिक उचाइ देखाए: "जुन पद पाउनका लागि स्वर्गका अधिपति इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवताहरू दीन-हीन बनेर कठोर तपस्या गर्छन्, त्यही परम आत्मपदमा सहजै स्थित भएको ज्ञानी पुरुष न कहिल्यै विचलित हुन्छ, न कुनै बाहिरी पद पाएर घमण्डले हर्षित हुन्छ!" देवताहरू पनि स्वर्गको सुख गुम्ला कि भनेर डराउँछन्, तर आत्मज्ञानीले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मालिक भएर पनि कुनै लोभ वा डर राख्दैन।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगबिन्दुभिः। न हि संसारिभिर्मूढैः साम्यं कस्यापि जायते॥

“अहो! भोगका थोपाहरूसँग खेल्ने आत्मज्ञानी धीर पुरुषको संसारी मूर्खहरूसँग कहिल्यै कुनै तुलना हुन सक्दैन।”

दृश्य 2 • श्लोक ३–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

पाप र पुण्यभन्दा पर : आकाश जस्तै निर्लेप आत्मा

तेस्रो श्लोकमा जनकले वेदान्तको सबैभन्दा क्रान्तिकारी सत्य प्रस्तुत गरे: "तस्य पुण्यं च पापं च नास्ति किञ्चिद् विजानतः। नभसो धूमसङ्गेन न लेपोऽस्ति यथार्थतः॥" अर्थात्, जसले आफ्नो वास्तविक आत्मालाई तत्त्वतः जानेको छ, त्यस्तो ज्ञानीका लागि न कुनै पुण्य छ, न कुनै पाप! जसरी आकाशमा कालो धुवाँको मुस्लो उडे पनि त्यसले नीलो आकाशलाई रत्तिभर मैलो वा कालो बनाउन सक्दैन, त्यसरी नै ज्ञानीको शरीर वा इन्द्रियहरूले गर्ने व्यावहारिक कर्महरूले उसको शुद्ध आत्मालाई कहिल्यै छुन सक्दैनन्। ज्ञानी कर्मको कर्ता नै नभएपछि कर्मको फल वा पाप-पुण्य उसमा कसरी टाँसिन सक्छ? चौथो श्लोकमा जनकले ज्ञानीको परम स्वतन्त्रताको उद्घोष गरे: "जुन महात्माले यो सम्पूर्ण दृश्य जगत केवल आफ्नै आत्मा हो भनी साक्षात् अनुभव गरिसकेको छ, उसलाई स्वेच्छाले सहज व्यवहार गर्नबाट यस संसारमा कसले पो रोक्न सक्छ?" ज्ञानी कुनै नियमको विरुद्ध जाँदैन, तर ऊ कुनै नियमको दास पनि हुँदैन। ऊ त स्वयम् धर्मको स्रोत बनिसकेको हुन्छ।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

तस्य पुण्यं च पापं च नास्ति किञ्चिद् विजानतः। नभसो धूमसङ्गेन न लेपोऽस्ति यथार्थतः॥

“आत्मज्ञानीका लागि पाप र पुण्य केही पनि छैन; जसरी धुवाँले आकाशलाई कहिल्यै दूषित वा लेपित गर्न सक्दैन।”

दृश्य 3 • श्लोक ५–६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सर्वत्र आत्मदर्शन र सहज तृप्ति

पाँचौं श्लोकमा राजा जनकले आत्मज्ञानीको अलौकिक सामर्थ्यको वर्णन गरे: "आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ते भूतेषु परिपश्यतः। कस्य शक्तिरुपायो वा तस्यानन्दं विघातितुम्॥" अर्थात्, ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँसको त्यान्द्रोसम्म सम्पूर्ण प्राणी र पदार्थहरूमा केवल आफ्नै आत्मालाई देख्ने महापुरुषको आनन्दलाई भङ्ग गर्ने सामर्थ्य वा उपाय यस ब्रह्माण्डमा अरू कसको हुन सक्छ? जब कोही पराई नै छैन, जब शत्रु र मित्र दुवैमा एउटै आत्मा छ, तब कसले कसलाई दुःख दिने? कसले कसको आनन्द खोस्ने? छैटौं श्लोकमा अध्याय ४ को उपसंहार गर्दै जनकले भने: "अद्वैत आत्मामा लीन भएको, पूर्ण तृप्त र शान्त मन भएको मुनि संसारमा जे-जस्तो परिस्थिति स्वतः अगाडि आइपर्छ, त्यसमै सहज रूपमा तृप्त रहन्छ। उसलाई कुनै नयाँ कुरा पाउनु छैन र कुनै पुरानो कुरा गुम्ने डर छैन।" यसरी राजा जनकले साबित गरे कि गुरु अष्टावक्रको कसी-परीक्षाले उनको ज्ञानलाई घटाएको होइन, बरु हिरालाई झन् चम्किलो बनाए जस्तै उज्यालो बनाइदिएको छ।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :

आत्मैवेदं जगत्सर्वं ज्ञातं येन महात्मना। यदृच्छया वर्तमानं तं निषेद्धुं क्षमेत कः॥

“जुन महात्माले सम्पूर्ण जगत आफ्नै आत्मा हो भनी जानेको छ, उसलाई स्वेच्छाले सहज रूपमा विचरण गर्नबाट कसले रोक्न सक्छ?”

अध्याय 4 को दार्शनिक सार र सन्देश
अष्टावक्र गीताको चौथो अध्यायले जीवनमुक्त ज्ञानीको सर्वोच्च स्वतन्त्रता र गरिमालाई उजागर गर्दछ। यस अध्यायको सार: १. **ज्ञानी संसारमा रहेर पनि असंग हुन्छ**: ज्ञानीको बाहिरी व्यवहार संसारी जस्तो देखिए तापनि भित्रबाट ऊ पूर्ण मुक्त हुन्छ। २. **पाप र पुण्य मनका रेखा हुन्**: जसरी धुवाँले आकाशलाई मयल पार्दैन, त्यसरी नै कर्मले साक्षी आत्मालाई कहिल्यै दूषित गर्न सक्दैन। ३. **आत्मज्ञानीको आनन्द अखण्ड छ**: जो सबैमा आफूलाई देख्छ, उसको आनन्दलाई संसारको कुनै विपत्ति वा शक्तिले खोस्न सक्दैन।