दृश्य 1 • श्लोक १–२मूल श्लोक हेर्नुहोस्
संसारी र ज्ञानीको भेद : भोगका थोपाहरूसँग खेल्ने धीर पुरुष
गुरु अष्टावक्रको कसी-परीक्षालाई पूर्ण रूपमा आत्मसात् गर्दै राजा जनकले आत्मज्ञानीको वास्तविक स्थिति स्पष्ट पारे।
पहिलो श्लोकमा जनकले भने:
"हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगबिन्दुभिः। न हि संसारिभिर्मूढैः साम्यं कस्यापि जायते॥"
अर्थात्, अहो! आत्मज्ञानी धीर पुरुष यदि प्रारब्धवश संसारका भोग-विलासका सानातिना थोपाहरूसँग खेलिरहेको देखिए तापनि, संसारी मूर्खहरूसँग उसको कुनै तुलना हुन सक्दैन!
एउटा संसारी पशु समान मानिस भोगमा फँसेर आफ्नो होश गुमाउँछ र वासनाको दास बन्छ; तर आत्मज्ञानी पुरुष भोगमा साक्षी भएर केवल एउटा खेल जस्तै तटस्थ रहन्छ। जसरी पानीमा तैरिने हाँसको प्वाँख पानीमै रहेर पनि कहिल्यै भिज्दैन, त्यसरी नै ज्ञानी संसारमा रहेर पनि कहिल्यै संसारको बन्दी बन्दैन।
दोस्रो श्लोकमा जनकले ज्ञानीको आध्यात्मिक उचाइ देखाए:
"जुन पद पाउनका लागि स्वर्गका अधिपति इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवताहरू दीन-हीन बनेर कठोर तपस्या गर्छन्, त्यही परम आत्मपदमा सहजै स्थित भएको ज्ञानी पुरुष न कहिल्यै विचलित हुन्छ, न कुनै बाहिरी पद पाएर घमण्डले हर्षित हुन्छ!"
देवताहरू पनि स्वर्गको सुख गुम्ला कि भनेर डराउँछन्, तर आत्मज्ञानीले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मालिक भएर पनि कुनै लोभ वा डर राख्दैन।
मूल सम्वाद (राजा जनक) :
हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगबिन्दुभिः। न हि संसारिभिर्मूढैः साम्यं कस्यापि जायते॥
“अहो! भोगका थोपाहरूसँग खेल्ने आत्मज्ञानी धीर पुरुषको संसारी मूर्खहरूसँग कहिल्यै कुनै तुलना हुन सक्दैन।”