अध्याय 4 : ज्ञानानुकीर्तनम्

१. 'चतुर्विधे भूतग्रामे' — चार प्रकारका प्राणीहरूको विवशता

भारतीय दर्शनमा सृष्टिका समस्त जीवहरूलाई जन्म लिने माध्यमका आधारमा चार वर्गमा विभाजन गरिएको छ:

1. जरायुज: पाठेघरबाट जन्मने (मानिस, जनावर आदि)
2. अण्डज: फुल वा अण्डाबाट जन्मने (चरा, सर्प आदि)
3. स्वेदज: पसिना, फोहोर वा ओसबाट जन्मने (जुम्रा, सूक्ष्म जीवाणु आदि)
4. उद्भिज्ज: जमिन फुटाएर उम्रने (रुख, बिरुवा, घाँस आदि)

ब्रह्माजीदेखि लिएर सूक्ष्म किरासम्म सबैमा एउटा साझा रोग छ:

• इच्छा (Desire/Attraction): "मलाई यो चाहिन्छ, यो राम्रो छ।"
• अनिच्छा (Aversion/Repulsion): "यो मलाई मन पर्दैन, यो हट्नुपर्छ।"

यी दुईवटा पाङ्ग्रा (राग र द्वेष) ले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई घुमाइरहेका छन्।

२. केवल आत्मज्ञानी नै किन समर्थ छ?

के तपस्वीले इच्छा त्याग्न सक्दैन?

• यदि कसैले हठपूर्वक इच्छा दबाउँछ भने त्यो अनिच्छा (घृणा) मा परिणत हुन्छ।
• उदाहरण: संसारी मानिस पैसा चाहन्छ (इच्छा), तर कडा वैरागी पैसा देख्दा आँखा चिम्लन्छ र घृणा गर्छ (अनिच्छा)। दुवै अवस्थामा मन शान्त छैन!

तर आत्मज्ञानी पुरुषले:

• न संसारको कुनै वस्तुलाई समात्न खोज्छ (इच्छा छैन),
• न आएको परिस्थितिलाई धकेल्न वा घृणा गर्न खोज्छ (अनिच्छा छैन)।
  ऊ ऐना जस्तै हुन्छ— अगाडि फूल आयो भने फूल देखाउँछ, फोहोर आयो भने फोहोर देखाउँछ। ऐनालाई न फूलसँग राग हुन्छ, न फोहोरसँग द्वेष!

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक प्रयोग

हामी दिनभरि दुईवटा मानसिक युद्ध लडिरहेका हुन्छौं:

1. अनुकूल परिस्थिति ल्याउने प्रयास (इच्छा)
2. प्रतिकूल परिस्थितिलाई पन्छाउने प्रयास (अनिच्छा)
   यसले हाम्रो ९०% मानसिक ऊर्जा खेर फाल्छ।
   जब हामी स्वीकार गर्छौं कि "जे आइरहेको छ त्यो प्रकृतिको स्वाभाविक नियम हो, म त केवल यसलाई जान्ने साक्षी हुँ", तब मन तुरुन्तै शान्त र हलुका हुन्छ।

मनन सूत्र:
"चाहना र घृणाको खेलबाट बाहिर निस्कनु नै साँचो स्वतन्त्रता हो; साक्षी भावमा विश्राम लिनु नै जीवनको परम विश्राम हो।"