अध्याय 4 : ज्ञानानुकीर्तनम्

१. ज्ञानी र अज्ञानीको मौलिक भिन्नता: खेल बनाम भारी (Play vs Burden)

तेस्रो अध्यायमा कठोर परीक्षा लिएपछि, अब चौथो अध्यायमा अष्टावक्रले आत्मज्ञानी पुरुषको दिव्य र अनुपम स्वतन्त्रताको महिमा गाउनुहुन्छ।

यहाँ एउटा अत्यन्त मार्मिक उपमा दिइएको छ— 'संसार-वाहीकैः' (संसारको भारी बोक्ने भरिया वा गोरु)।

• अज्ञानी संसारी: जो काम गर्छ, त्यो कर्तव्यको बोझ, समाजको डर, भोलिको चिन्ता र वासनाको लोभले थिचिएर गर्छ। ऊ जीवनलाई एउटा गह्रुँगो भारी जस्तै घिसारिरहेको हुन्छ। खान्छ— तर तनावमा; सुत्छ— तर चिन्तामा।
• धीर आत्मज्ञानी: उसले जे गर्छ, त्यो बाध्यात्मक कर्म होइन, केवल 'भोग-लीला' (सहज खेल) हो। जसरी एउटा सानो बालक बालुवाको घर बनाउँछ, खेल्छ र भत्काउँदा पनि हाँसिरहन्छ, ज्ञानी पुरुषको लागि संसारका सुख-दुःख र घटनाहरू त्यस्तै एउटा नाटक मात्र हुन्।

२. बाहिरी समानता, भित्री अनन्त भेद

बाहिरबाट हेर्दा राजा जनक दरबारमा बस्छन्, भोजन गर्छन्, राज्य चलाउँछन्। साधारण मानिस पनि घरमा बस्छ, भोजन गर्छ।
बाहिरबाट दुवैले संसार भोगिरहेका जस्ता देखिन्छन्। तर:

• अज्ञानी मानिस भोगभित्र आफूलाई गुमाउँछ र भोगको दास बन्छ।
• आत्मज्ञानी भोगभित्र पनि साक्षी रहन्छ र सधैँ आफ्नै आनन्दको मालिक बनिरहन्छ।

"संसारमा दुई व्यक्ति पौडी खेलिरहेका छन्। एउटा मानिस रमाइलोका लागि पानीमा छालहरूसँग पौडिन्छ; अर्को मानिस बाढीमा परेर ज्यान बचाउन छटपटिँदै हातखुट्टा चलाउँछ। बाहिरबाट दुवैले हातखुट्टा चलाएकै देखिन्छ, तर एउटा स्वतन्त्र पौडीबाज हो, अर्को डुब्न लागेको कैदी!"

३. दैनिक जीवनमा यसको प्रयोग

हामी आफ्नो दैनिक कामलाई कस्तो बनाउँदैछौं?
यदि हामी हरेक कामलाई "मैले गर्नैपर्छ, नत्र बर्बाद हुन्छ" भन्दै तनावका साथ गरिरहेका छौं भने हामी 'संसार-वाहीक' (भारी बोक्ने) हौं।
तर जब हामी बुझ्छौं कि यो शरीर, यो संसार र यो समय सबै ईश्वर वा प्रकृतिको एउटा रमाइलो लीला हो, तब कामको थकान हराउँछ र जीवन उत्सव बन्दछ।

मनन सूत्र:
"जीवनलाई कर्तव्यको गह्रुँगो भारी नबनाऊ; आत्मबोधको ज्योतिमा हरेक पललाई एउटा सहज र स्वतन्त्र खेल बनाऊ।"