अध्याय 5 : चित्तलयोपायः

१. पाँचौं अध्यायको प्रवेश: लयोपाय (The Art of Inner Dissolution)

पाँचौं अध्यायमा महर्षि अष्टावक्रले शिष्यलाई विचार, अहङ्कार र मानसिक द्वन्द्वहरूलाई शान्त पारेर आफ्नै शुद्ध स्वरूपमा लीन (Dissolve) हुने चारवटा प्रत्यक्ष र व्यावहारिक उपायहरू प्रदान गर्नुहुन्छ।

प्रत्येक श्लोकको अन्त्यमा एउटा शक्तिशाली मन्त्र जस्तै उद्घोष आउँछ— "एवमेव लयं व्रज" (यसरी नै विश्राम लेऊ, लीन होऊ)।

पहिलो श्लोकमा अष्टावक्रले संन्यास र त्यागसम्बन्धी हाम्रो परम्परागत भ्रमलाई भत्काइदिनुहुन्छ:

• मानिसहरू भन्छन्: "मैले घर त्याग्नुपर्छ, परिवार त्याग्नुपर्छ, धन त्याग्नुपर्छ।"
• तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "किं शुद्धस्त्यक्तुमिच्छसि?" (हे शुद्ध आत्मा, तिमी के त्याग्न खोज्दैछौ?)
• के तिमीले कहिल्यै कुनै कुरालाई समातेका थियौ र?
• आकाशले के बादललाई समातेको छ? अहँ। जब समातेकै छैनौ भने त्याग्ने नाटक किन?

२. 'सङ्घात-विलयम्' — समूहको भ्रम तोड्ने कला

हाम्रो दुःखको कारण के हो?
हामीले पाँच तत्त्व, शरीर, इन्द्रिय, प्राण र मनको एउटा गुडिया (सङ्घात - Aggregate) बनाएका छौं र भनिरहेका छौं— "यो म हुँ!"

• यो एउटा गुडिया जस्तै हो। यदि गुडियाका हात, खुट्टा र टाउको छुट्ट्याएर हेर्‍यो भने त्यहाँ 'गुडिया' भन्ने कुनै छुट्टै वस्तु हुँदैन।
• त्यस्तै, यदि शरीर, विचार र भावनाहरूलाई साक्षी भावले हेर्ने हो भने त्यहाँ कुनै छुट्टै 'व्यक्ति' (अहङ्कार) भेटिँदैन।
• केवल शुद्ध चेतना मात्र बाँकी रहन्छ। यसैलाई 'सङ्घात-विलय' भनिन्छ।

३. दैनिक ध्यानमा यसको अभ्यास

जब जब मनमा तनाव वा कुनै वस्तु छोड्न नसकेको पीडा हुन्छ:

• आँखा चिम्लनुहोस् र आफैलाई भन्नुहोस्— "यो परिस्थिति, यो विचार र यो शरीर मसँग टाँसिएको छैन। म त केवल यसलाई जान्ने असंग आकाश हुँ।"
• जब समातेको भ्रम टुट्छ, तब त्याग आफैँ हुन्छ; प्रयासपूर्वक त्याग्नु पर्दैन।

मनन सूत्र:
"न तिमीले केही समातेका छौ, न केही त्याग्नु छ; केवल भ्रमको पर्दा हटाऊ र आफ्नै अनन्त शान्तिमा लीन होऊ।"