अध्याय 5 : चित्तलयोपायः

१. पानी र फोकाको दृष्टान्त (The Ocean and the Bubble)

दोस्रो उपायमा अष्टावक्रले चित्त लय गर्ने अद्भुत दृष्टि दिनुहुन्छ।
पानीको फोका (बुद्बुद) को स्वभाव कस्तो हुन्छ?

1. त्यो पानीबाटै बन्छ।
2. केही सेकेन्डका लागि घामको किरणमा सात रङ देखाएर नाच्छ।
3. फेरि फुटेर पानीमै मिल्छ।
4. के फुट्दा पानी नष्ट हुन्छ? अहँ, पानी त जस्ताको तस्तै रहन्छ। केवल फोकाको क्षणिक नाम र रूप हराउँछ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"यो तारा, सूर्य, पृथ्वी, तिम्रो शरीर र अरूका विचारहरू— यी सबै तिम्रो अनन्त चेतनाको महासागरमा उठेका सानातिना फोकाहरू हुन्। जब तिमी फोकालाई सत्य मान्छौ, तब चिन्ता हुन्छ। जब आफूलाई महासागर जान्दछौ, तब तत्काल शान्ति हुन्छ।"

२. 'उदेति भवतो विश्वम्' — तिमी नै मूल स्रोत हौ

सांसारिक विज्ञान भन्छ— "तिमी यस विशाल ब्रह्माण्डको एउटा सानो धुलोको कण हौ।"
तर अष्टावक्रको आत्मविद्या भन्छ— "यो सारा ब्रह्माण्ड तिम्रो चेतनाको समुद्रमा उठेको एउटा सानो फोका मात्र हो!"

• जब तिमी ब्यूँझन्छौ, तब तिम्रो चेतनामा संसार जाग्छ।
• जब तिमी गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा जान्छौ, तब यो सारा ब्रह्माण्ड तिम्रै चेतनामा विलीन हुन्छ।
• सृष्टि तिम्रो अगाडि आउँछ र जान्छ, तर तिमी सधैँ साक्षीको रूपमा रहिरहन्छौ।

३. यस बोधले जीवनमा कसरी विश्राम दिन्छ?

जब मनमा कुनै ठूलो समस्या वा दुःख आउँछ:

• त्यस दुःखलाई महासागरमा उठेको एउटा सानो फोकाको रूपमा हेर्नुहोस्।
• "यो समस्या पानीको फोका हो, यो केही क्षणमा फुट्नेछ। तर म त त्यो पानी हुँ जसलाई यो फोकाले केही गर्नै सक्दैन।"
• जब यो बोध गहिरिन्छ, तब मनको छटपटी तुरुन्तै शान्त हुन्छ र मानिस आफ्नै आनन्दमा विश्राम गर्दछ।

मनन सूत्र:
"संसारका घटनाहरू फोका हुन्, तिमी अनन्त महासागर हौ; फोकाको चिन्ता छाड र आफ्नै गहिराइमा लीन होऊ।"