अध्याय 6 : ज्ञानस्वरूपम्

१. घटाकाश र महाकाशको दृष्टान्त (The Pot and Infinite Space)

छैटौं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्रले वेदान्तको परम रहस्य चारवटा श्लोकमार्फत प्रकट गर्नुहुन्छ।
प्रत्येक श्लोकको अन्तिम पंक्ति एउटा शाश्वत सत्य हो:

"इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः"
(यस्तो बोध नै ज्ञान हो; यसमा केही छाड्नु छैन, केही समात्नु छैन, केही मेटाउनु छैन।)

घैँटो र आकाशको सम्बन्ध हेरौं:

1. माटोको घैँटो बनाइयो। घैँटोभित्र पनि खाली ठाउँ (आकाश) छ।
2. मानिसले भन्छ— "यो घैँटोको आकाश हो (घटाकाश)।"
3. जब घैँटो फुट्छ, के घैँटोभित्रको आकाश फुटेर मर्छ? अहँ! घैँटो फुट्नासाथ त्यो स्वतः महाकाशसँग एकाकार भइहाल्छ।
4. वास्तवमा घैँटो बन्दा पनि आकाश बाँधिएको थिएन, र घैँटो फुट्दा पनि आकाश फुटेन। केवल माटोको एउटा सानो पर्खाल मात्र बनेको र भत्किएको थियो।

त्यस्तै, यो शरीर एउटा माटोको घैँटो हो। तिम्रो आत्मा अनन्त आकाश हो। शरीर बन्दा पनि आत्मा बाँधिएको छैन, शरीर छुट्दा पनि आत्मा मर्दैन।

२. न त्याग, न ग्रहण, न लय (Beyond Renouncing and Grasping)

साधारण साधकहरू सधैं केही न केही गर्न खोज्छन्:

• "म यो खराब बानी त्याग्छु" (त्याग)
• "म यो सद्गुण समात्छु" (ग्रह)
• "म मनलाई शून्यमा विलीन गर्छु" (लय)

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ— यी सबै अहङ्कारका कसरत हुन्!
के आकाशले कोठाको फोहोर हावालाई त्याग्न सक्छ? के सुगन्धलाई समात्न सक्छ?
आकाश केवल उपस्थित रहन्छ, केही गर्दैन।
जब तिमी जान्दछौ कि तिमी अनन्त आकाश हौ, तब के त्याग्ने? के समात्ने? तिमी जे छौ, त्यसमै सहज विश्राम लिनु नै ज्ञान हो।

३. व्यावहारिक जीवनमा मुक्ति

जब कुनै मानिसले तपाईंको प्रशंसा वा निन्दा गर्छ:

• त्यो निन्दा वा प्रशंसा घैँटोको माटोमा परेको धुलो मात्र हो।
• तपाईंको भित्री आकाशलाई त्यसले कहिल्यै छुन सक्दैन।
• यो सम्झनासाथ मानिस सबै प्रकारका हीनताबोध र घमण्डबाट तुरुन्तै मुक्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"तिमी घैँटो होइनौ, घैँटोभित्र र बाहिर सर्वत्र व्याप्त अनन्त आकाश हौ; आफूलाई असीम जान र सहज रूपमा बाँच।"