अध्याय 6 : ज्ञानस्वरूपम्
ज्ञानको वास्तविक स्वरूप
अहं स शुक्तिसङ्काशो रूप्यवद्विश्वविभ्रमः। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
'म सिपी (सीप) जस्तै सत्य आधार हुँ र यो संसार सिपीमा टल्किएको झूटो चाँदी जस्तै केवल भ्रम मात्र हो'— यस्तो यथार्थ बोध हुनु नै ज्ञान हो। यसमा न त केही त्याग्नु छ, न केही समात्नु छ, र न त कुनै विलीन गर्नु नै छ!
“'I am like the real mother-of-pearl, and the world is like the illusory silver mistakenly perceived upon it'—realizing this is true knowledge. Here, there is neither renunciation, nor grasping, nor any dissolution!”
जब सिपीमा देखिएको चाँदी भ्रम हो भन्ने थाहा हुन्छ, तब न त्यो चाँदीलाई पकेटमा हाल्न सकिन्छ, न त्यसलाई फ्याँक्न सकिन्छ; किनकि त्यो कहिल्यै छँदै थिएन। त्यस्तै संसारको भ्रम जान्नासाथ सबै बन्धन स्वतः समाप्त हुन्छन्।
१. शुक्ति-रजत: भ्रमको स्वरूप (The Mother-of-Pearl and Silver)
वेदान्तमा यो दृष्टान्त धेरै गहिरो मानिन्छ:
समुद्र किनारमा एउटा सिपी लडिरहेको छ। घामको प्रकाश त्यसमा पर्दा त्यो चाँदी जस्तै चम्कन्छ।
- एउटा मानिस टाढाबाट देख्छ र सोच्छ— "ओहो! चाँदी भेटियो, अब म धनी भएँ!" (राग र लोभ)।
- ऊ दौडेर जान्छ र हातमा उठाउँछ— हेर्दा त केवल नगण्य सिपी मात्र हुन्छ।
- अब उसले के त्यो चाँदीलाई बेच्न सक्छ? सक्दैन (ग्रहण गर्न सकिँदैन)।
- के उसले त्यो चाँदीलाई खोलामा फ्याँक्न सक्छ? सक्दैन, किनकि हातमा चाँदी छँदै छैन (त्याग गर्न पनि सकिँदैन)।
त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"जब तिमीलाई थाहा हुन्छ कि संसार सिपीमा देखिएको चाँदी जस्तै भ्रम मात्र हो, तब के तिमी संसारलाई त्याग्न जङ्गल भाग्नुपर्छ? अहँ! जुन कुरा वास्तवमै छैन, त्यसलाई त्याग्ने ढोँग गर्नु पनि अज्ञानता नै हो।"
२. 'न त्यागो न ग्रहो लयः' — परम विश्राम
जुन साधकहरू दिनरात "मैले संसार त्याग्नुपर्छ" भनेर संन्यासको चिन्ता गर्छन्, उनीहरू अझै संसारलाई सत्य मानिरहेका हुन्छन्।
- यदि कसैले सपनामा देखिएको राक्षसलाई मार्न वास्तविक तरबार खोज्छ भने ऊ मूर्ख हो।
- उसले केवल आँखा खोलेर ब्यूँझिए पुग्छ! ब्यूँझनासाथ राक्षस आफैँ हराउँछ।
- त्यस्तै, आत्माको बोध हुनासाथ संसारको काल्पनिक चाँदी हराउँछ र आफ्नै शुद्ध आधार (सिपी) मात्र बाँकी रहन्छ।
३. व्यावहारिक जीवनमा प्रयोग
जब संसारका कुनै वस्तु वा सम्बन्धले तपाईंलाई धेरै लोभ्याउँछ वा धेरै डराउँछ:
- स्मरण गर्नुहोस्: "यो सिपीमा देखिएको चाँदीको चमक मात्र हो। यसको आफ्नै कुनै स्थायी अस्तित्व छैन। मेरो चेतना नै यसको एकमात्र सत्य आधार हो।"
- यो सम्झनासाथ मनको असन्तुष्टि र तृष्णा तुरुन्तै शान्त हुन्छ।
मनन सूत्र:
"भ्रामक चमकको पछि दौडन छाड; जसको प्रकाशमा यो सबै चम्किरहेको छ, त्यो आफ्नै वास्तविक चेतनालाई चिन।"