अध्याय 6 : ज्ञानस्वरूपम्
ज्ञानको वास्तविक स्वरूप
अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतानि मय्यपि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥ ४ ॥
नेपाली भावार्थ
'या त म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र विद्यमान छु, अथवा सम्पूर्ण प्राणीहरू मभित्रै रहेका छन्'— यस्तो सर्वव्यापी एकताको साक्षात्कार हुनु नै वास्तविक ज्ञान हो। यसमा न त केही त्याग्नु छ, न केही समात्नु छ, र न त कुनै विलीन गर्नु नै छ!
“'Either I am present in all beings, or all beings exist within me'—realizing this supreme unity is true knowledge. Here, there is neither renunciation, nor grasping, nor any dissolution!”
जब आफू नै सबैमा र सबै आफैँमा देखिन्छ, तब न कसैसँग घृणा रहन्छ न कसैसँग आसक्ति। यही सर्वव्यापी अद्वैत प्रेम नै मुक्तिको सर्वोच्च अवस्था हो।
१. उपनिषद्को महासत्य: सर्वभूतस्थमात्मानम्
छैटौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा अष्टावक्रले ईशावास्योपनिषद् र भगवद्गीताको सर्वोच्च दर्शनलाई एउटै श्लोकमा समेट्नुभएको छ।
ईशावास्योपनिषद् (श्लोक ६) मा भनिएको छ:
"यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥"
अर्थात्, जसले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आफ्नै आत्माभित्र देख्छ, र सबै प्राणीहरूमा आफ्नै आत्मा देख्छ, उसले कसैसँग पनि घृणा गर्न सक्दैन।
यो अद्वैत वेदान्तको सबैभन्दा उच्च शिखर हो:
- म सबैमा छु: जसरी एउटै सुनका सयौं गहना (औंठी, सिक्री, चुरा) बनेका छन्, सबै गहनामा सुन एउटै छ।
- सबै ममा छन्: जसरी सबै छाल, पानीको थोपा र फोका महासागरभित्रै समाहित छन्।
२. 'न त्यागो न ग्रहो लयः' — सम्पूर्ण अध्यायको निष्कर्ष
जब सबै थोक म नै हुँ, र म नै सबैमा छु:
- म कसलाई त्यागुँ? के आफ्नै हात काटेर फाल्न सकिन्छ?
- म कसलाई समातुँ? जुन पहिलेदेखि नै मभित्र छ, त्यसलाई थप के समात्नु?
- म के विलीन गरुँ? जहाँ दुई छँदै छैन, त्यहाँ केलाई कोसँग मिलाउनु?
यहाँ आएर सबै साधनाहरू, विधिहरू, पूजा र ध्यानहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।
साधक अब 'साधक' रहँदैन; ऊ स्वयं 'सिद्ध' र 'सहज' बन्दछ।
३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक दृष्टि
जब तपाईं बाटोमा हिँड्नुहुन्छ, कुनै गरिब, धनी, साथी वा शत्रुलाई देख्नुहुन्छ:
- स्मरण गर्नुहोस्: "त्यो शरीरभित्र पनि त्यही चेतना हेरिरहेको छ, जुन मेरो आँखाबाट हेरिरहेको छ।"
- जब यो दृष्टि बस्छ, तब ईर्ष्या, रिस र प्रतिशोधको कुनै ठाउँ नै बाँकी रहँदैन; केवल अगाध करुणा र शान्ति मात्र बाँकी रहन्छ।
मनन सूत्र:
"सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्नु नै प्रेमको अन्तिम रूप हो; जहाँ भेद छैन, त्यहाँ केवल अनन्त शान्ति छ।"