अध्याय 10 : वैराग्योपदेशः
वैराग्य र वासनात्याग
राज्यं सुताः कलत्राणि शरीराणि सुखानि च। संसक्तस्यापि नष्टानि तव जन्मनि जन्मनि॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
अघिल्ला अनगिन्ती जन्महरूमा पनि ठूला-ठूला साम्राज्यहरू, प्रिय सन्तानहरू, जीवनसाथीहरू, सुन्दर शरीरहरू र अनेकौं सुखहरू तिमीले अत्यधिक मोह र आसक्ति राख्दाराख्दै पनि नष्ट भएर गएकै हुन्। जब हरेक जन्ममा ती सबै छुट्छन् नै भने, आज फेरि तिनै नश्वर कुराहरूमा किन यति धेरै आसक्त भइरहेका छौ?
“In birth after birth, kingdoms, children, spouses, bodies, and pleasures—even though you were intensely attached to them—were all lost and destroyed. Why then cling to these very same transient things today?”
हामीले हजारौं जुनीमा हजारौं परिवार र साम्राज्य बनाएका थियौं, तर ती सबै बालुवाको घरजस्तै भत्किए। जुन कुरा जतिसुकै माया गरे पनि अन्त्यमा छुट्नैपर्छ, त्यसमा आफ्नो मन अड्काउनु मूर्खता हो।
१. 'जन्मनि जन्मनि' — अनन्त जन्महरूको तीतो अनुभव
अष्टावक्र यहाँ राजा जनकलाई उहाँका पूर्वजन्महरूको लामो चलचित्र सम्झाउनुहुन्छ:
- के यो पहिलो पटक हो तपाईं राजा हुनुभएको?
- के यो पहिलो पटक हो तपाईंले कसैलाई पत्नी, पति वा सन्तान बनाएर "मेरो मुटु" भन्नुभएको?
- अहँ! विगतका हजारौं जन्महरूमा तपाईंले अनेकौं सुन्दर शरीर पाउनुभयो, हजारौं सन्तान जन्माउनुभयो, कतिपटक राजा बन्नुभयो।
तर ती सबै आज कहाँ छन्?
- के तपाईंको त्यो अघिल्लो जन्मको राज्य काम लाग्यो?
- के त्यो अघिल्लो जन्मको प्रिय सन्तान आज तपाईंको साथमा छ?
- के त्यो सुन्दर शरीर आज बाँकी छ?
सबै धुलोमा मिलिसके!
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा: "संसक्तस्यापि नष्टानि" — तपाईंले ती सबैलाई मुटुले बाँधेर राख्न खोज्दाखोज्दै पनि कालले ती सबै खोसेर लग्यो!
२. दोहोरिरहने मूर्खताबाट मुक्ति
यदि कुनै चलचित्र तपाईंले १०० पटक हेरिसक्नुभएको छ र हरेक पटक नायक अन्त्यमा मर्छ भने, के १०१ औँ पटक हेर्दा तपाईं ऊ बाँच्ला भनेर आशा गर्नुहुन्छ?
त्यस्तै, जब हजारौं जन्मदेखि संसारको एउटै अन्त्य (विनाश र बिछोड) भइरहेको छ भने, यस जन्ममा फेरि त्यही नाटकमा किन रुनु?
यो बोधले मनको गहिरो मोहको जरा नै काटिदिन्छ।
३. दैनिक जीवनमा प्रयोग
जब कुनै सम्बन्ध वा सम्पत्ति गुम्छ:
- छाती पिटेर रुनु पर्दैन।
- सम्झनुहोस्: "यो त चक्र नै हो, हजारौं पटक छुटिसकेको कुरा फेरि एकपटक छुट्यो। तर म त त्यो सनातन आत्मा हुँ जो हरेक जन्ममा साक्षी भएर बाँचिरहेको छु।"
- यो विवेकले मानिसलाई गहिरो आत्मशान्ति र धैर्य प्रदान गर्दछ।
मनन सूत्र:
"हजारौं जन्मका साम्राज्य र शरीरहरू धुलोमा मिलिसके; जो कहिल्यै नष्ट हुँदैन, त्यो आफ्नै अविनाशी आत्मालाई चिन।"