अध्याय 11 : प्रारब्धशान्तिः
प्रारब्ध र आत्मशान्ति
सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी। साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ४ ॥
नेपाली भावार्थ
सुख र दुःख, अनि जन्म र मृत्यु— यी सबै प्रारब्धकै स्वाभाविक विधान हुन् भन्ने कुरामा जसको अटल निश्चय भइसकेको छ; ऊ कुनै व्यर्थका साध्यहरूको पछि दौडिँदैन। यस्तो व्यक्ति मानसिक तनावरहित र सहज भएर संसारका कर्तव्यहरू निर्वाह गरिरहे तापनि कर्मको कुनै पनि लेप वा बन्धनबाट पूर्ण अछूतो रहन्छ।
“One who is firmly convinced that pleasure and pain, birth and death, are determined solely by destiny does not strain after worldly ends; remaining effortless, such a one is never stained or bound even while engaged in action.”
जब तपाईं जान्नुहुन्छ कि जन्म, मृत्यु, सुख र दुःख प्रकृतिकै विधान हुन्, तब कर्म गर्दागर्दै पनि तपाईंमा कुनै तनाव वा अहंकार रहँदैन। पानीमा रहेको कमलको पात जस्तै तपाईं सदा निर्लेप रहनुहुन्छ।
१. जन्म, मृत्यु र द्वन्द्वहरूको अन्त्य
संसारको सबैभन्दा ठूलो भय मृत्युको भय हो, र सबैभन्दा ठूलो लालसा सुखको लालसा हो।
सद्गुरु अष्टावक्र यी चारै कुरालाई एउटै सूत्रमा बाँधिदिनुहुन्छ:
- सुख र दुःख: मनका तरङ्ग हुन्, जो प्रारब्ध अनुसार आउँछन्।
- जन्म र मृत्यु: शरीरका अवस्था हुन्, जो पञ्चतत्त्वको स्वभाव अनुसार घट्छन्।
जब मानिसलाई यो गहिरो बोध हुन्छ कि—
"जसरी मैले आफ्नै प्रयासले यो शरीर जन्माएको होइन, त्यसैगरी मृत्यु पनि मेरै प्रयास वा चाहनाले रोकिने होइन— यो सबै प्रकृतिको आफ्नै नियति हो।"
तब मृत्युको भय पनि समाप्त हुन्छ र सुखको लोभ पनि सकिन्छ।
२. 'निरायासः' — तनावमुक्त सहज जीवन
'निरायास' को अर्थ अल्छी भएर पल्टिनु होइन।
- स-आयास (With Strain): "मैले जित्नैपर्छ, म सफल हुनैपर्छ, नत्र मेरो जीवन बर्बाद हुन्छ"— यस्तो अहङ्कारले भरिएको कर्म मानिसलाई तनावग्रस्त र रोगी बनाउँछ।
- निर्-आयास (Effortless Flow): "परिस्थिति अनुसार जे कर्तव्य अगाडि आयो, म शान्त मनले गर्छु, तर त्यसको परिणाम समष्टि प्रकृतिको हातमा छ"— यस्तो कर्म निष्काम र सहज हुन्छ।
३. 'कुर्वन्नपि न लिप्यते' — कर्ममा निर्लेप रहनु
जसरी ऐनामा आगोको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना जल् Corvैन, र हिउँको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना चिसो हुँदैन; त्यसैगरी आत्मज्ञानी मानिस संसारमा राजकाज चलाओस् वा खेतीपाती गरोस्, उसको भित्री आत्मा सधैँ शुद्ध र निर्लेप रहन्छ।
मनन सूत्र:
"सुख-दुःख र जीवन-मरण प्रकृतिको यात्रा हो; म त यी सबै घटनाहरूलाई अवलोकन गर्ने अनन्त अमर प्रकाश हुँ।"