अध्याय 12 : आत्मानुभवस्थितिः

१. विक्षेप र एकाग्रताको द्वन्द्व (Distraction vs Concentration)

साधारण साधकहरू सधैँ एउटै द्वन्द्वमा फसेका हुन्छन्:

1. विक्षेप (Distraction): आँखाले राम्रो दृश्य देख्यो, कानले राम्रो सङ्गीत सुन्यो, जिब्रोले मिठो खोज्यो— मन बाहिर भाग्यो।
2. एकाग्रता (Concentration): आँखा चिम्लिएर, श्वास तानेर, मनलाई जबर्जस्ती एउटा बिन्दुमा बाँध्ने कसरत।

राजा जनक यहाँ अध्यात्मको अत्यन्त क्रान्तिकारी रहस्य खोल्नुहुन्छ:

"एकाग्रता पनि मनको एक प्रकारको तनाव नै हो! जबसम्म तपाईं मनलाई बाँध्न खोज्नुहुन्छ, तबसम्म तपाईं मनकै तहमा हुनुहुन्छ।"

२. दुवैबाट मुक्ति कसरी भयो?

जनक दुईवटा कारण बताउनुहुन्छ:

• प्रीत्यभावेन शब्दादेः: जब शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्धका क्षणिक सुखहरूमा कुनै आकर्षण नै बाँकी रहेन, तब मन बाहिर भाग्नै छाड्यो। विक्षेप आफैँ समाप्त भयो।
• अदृश्यत्वेन चात्मनः: जब थाहा भयो कि आत्मा कुनै हेर्ने, सुन्ने वा समात्ने वस्तु होइन, बरु आत्मा त सबैलाई हेर्ने साक्षी हो— तब आत्मालाई कहाँ ध्यान लगाउने? कसरी एकाग्र हुने? त्यो कृत्रिम एकाग्रताको प्रयास पनि खस्यो।

३. 'विक्षेपैकाग्र्यहृदयः' — सहज समाधि

जब विक्षेप पनि छैन र जबर्जस्तीको एकाग्रता पनि छैन, तब हृदयमा के हुन्छ?
त्यहाँ कुनै कृत्रिम ध्यान छैन; त्यहाँ केवल 'सहज समाधि' छ।
जसरी नदी समुद्रमा पुगेपछि न दायाँ बग्छ, न बायाँ— केवल समुद्र नै बन्दछ।

मनन सूत्र:
"न विषयको पछि भाग्नु छ, न जबर्जस्ती ध्यान लगाउनु छ; आफ्नै साक्षी स्वरूपमा सहज रहनु नै परम विश्राम हो।"