अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
तवैवाज्ञानतो विश्वं त्वमेकः परमार्थतः। त्वत्तोऽन्यो नास्ति संसारी नासंसारी च कश्चन॥ १६ ॥
नेपाली भावार्थ
केवल तिम्रो आफ्नै अज्ञानका कारणले गर्दा मात्र यो द्वैतमय विश्व सत्य जस्तो प्रतीत भइरहेको छ; तर परमार्थ (परम सत्य) को दृष्टिले हेर्दा एकमात्र तिमी नै छौ। तिमीभन्दा अलग न कुनै संसारी (बाँधिएको जीव) छ, र न त कुनै असंसारी (मुक्त भएको जीव) नै कोही छ!
“It is solely through your ignorance that the universe appears. In absolute reality, you alone exist. Other than you, there is neither any worldly bound soul nor any liberated one whatsoever.”
संसार, बन्धन र मोक्ष— यी सबै अज्ञानका दृष्टि हुन्। परम सत्यमा केवल एकमात्र चैतन्य आत्मा छ। जब अज्ञान हट्छ, तब न कोही बाँधिएको छ, न कोही मुक्त हुन बाँकी छ; केवल तिमी नै पूर्ण छौ।
१. 'तवैवाज्ञानतो विश्वम्' — संसारको जन्म कहाँ भयो?
यो संसार कहाँ छ?
के संसार बाहिर कतै ठोस रूपमा छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"यो संसार तिम्रो अज्ञानभित्र छ!"
जसरी:
- डोरीलाई नचिन्नु अज्ञान हो; र डोरीमा सर्प देखिनु त्यो अज्ञानको परिणाम हो।
- त्यस्तै, आफ्नो साक्षी आत्मालाई नचिन्नु अज्ञान हो; र त्यो अज्ञानका कारण संसार, जन्म, मृत्यु र दुःख देखिनु भ्रम हो।
जब उज्यालो बालेर हेरिन्छ, त्यहाँ सर्प कहिल्यै थिएन, केवल डोरी मात्र थियो।
२. न संसारी, न असंसारी (Neither Bound Nor Liberated)
अष्टावक्र यहाँ वेदान्तको सबैभन्दा साहसिक र क्रान्तिकारी रहस्य खोल्नुहुन्छ:
- न संसारी: तिमीभन्दा अलग कुनै पापी, दुःखी वा बन्धनमा परेको मानिस छँदै छैन।
- नासंसारी: तिमीभन्दा अलग कुनै तपस्वी वा मोक्ष पाइसकेको सिद्ध पुरुष पनि छँदै छैन!
किनकि जो छ, त्यो केवल 'त्वमेकः' (एकमात्र तिमी नै हौ)!
जसरी सपनामा एउटा मानिस डाँकु बन्छ र अर्को मानिस राजा बन्छ; तर जब सुत्ने मानिस ब्युँझन्छ, तब न डाँकु बाँकी रहन्छ, न राजा— केवल ऊ एक्लै बाँकी रहन्छ।
३. अद्वैतको सर्वोच्च शिखर
यो श्लोक सुनेपछि मानिसका सबै तुलनात्मक अहङ्कारहरू चकनाचुर हुन्छन्:
- "म अरूभन्दा पवित्र छु" भन्ने घमण्ड मेटिन्छ।
- "म पापी छु" भन्ने हिनताबोध मेटिन्छ।
केवल आफ्नो शुद्ध, अद्वितीय स्वरूप चम्किरहन्छ।
मनन सूत्र:
"अज्ञानले संसार देखायो, ज्ञानले आत्मा देखायो; परम सत्यमा न कोही बाँधिएको छ, न कोही मुक्त— केवल म नै एकमात्र सत्य हुँ।"