अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ। निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम्॥ ८ ॥
नेपाली भावार्थ
'आफ्नो आत्मा नै साक्षात् परब्रह्म हो र संसारको अस्तित्व (भाव) तथा अनस्तित्व (अभाव) केवल मनको कल्पना मात्र हो' भनी दृढ निश्चय गरिसकेको त्यो पूर्ण निष्काम महापुरुषले अब अरू के नयाँ कुरा जान्ने, के नै बोल्ने र के नै कर्म गर्ने?
“Having firmly ascertained that 'the Self is Brahman' and that both existence and non-existence are mere figments of imagination, what should that desireless sage learn, what should he speak, or what should he do?”
जसले आफू नै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मालिक ब्रह्म हुँ भन्ने बुझिसक्यो, उसका लागि अब कुनै नयाँ कुरा सिक्न बाँकी छैन, कसैलाई केही सम्झाउनु छैन र कुनै काम पूरा गर्नु छैन। ऊ पूर्ण मौन र अक्रिय तृप्तिमा विश्राम गर्दछ।
१. 'अयमात्मा ब्रह्म' — महावाक्यको प्रत्यक्ष अनुभव
उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्य छ: 'अयमात्मा ब्रह्म' (यो आत्मा नै ब्रह्म हो)।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो कुनै किताबी सिद्धान्त होइन, यो ज्ञानीको अपरोक्ष अनुभूति हो।
- जब एउटा छाललाई थाहा हुन्छ कि म त पूरै समुद्र हुँ, तब के उसलाई कुनै अर्को छालसँग ईर्ष्या हुन्छ?
- के उसले समुद्रको पानी खोज्न कतै जानु पर्छ?
कदापि पर्दैन!
२. तीन प्रश्नहरूको विसर्जन: जान्नु, बोल्नु र गर्नु
ज्ञानी पुरुषका लागि तीनवटै मानवीय क्रियाहरूको अन्त्य हुन्छ:
- किं विजानाति (के जान्ने?): जब उसले सबैका स्रोत ब्रह्मलाई नै जानिसक्यो, तब संसारका अरू सानातिना कुरा जान्नु केवल बालुवामा घर बनाउनु जस्तै हो।
- किं ब्रूते (के बोल्ने?): शब्दहरू द्वैतमा चल्छन्; जहाँ दोस्रो कोही छँदै छैन, त्यहाँ कसलाई के सुनाउने? त्यसैले ज्ञानी भित्रबाट पूर्ण मौन हुन्छ।
- करोति किम् (के गर्ने?): कर्म अपूर्णताबाट जन्मन्छ। जसको केही अभाव छैन, उसले केका लागि कर्म गर्ने?
३. निष्कामताको पराकाष्ठा
अष्टावक्र यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि ज्ञानी कर्मबाट भाग्दैन; तर उसको कर्ममा व्यक्तिगत अहङ्कार र 'मैले केही पाउनु छ' भन्ने चाहना रत्तीभर पनि हुँदैन। ऊ पूर्ण तृप्त भएर बाँच्छ।
मनन सूत्र:
"आत्मा ब्रह्म हो, संसार कल्पना हो; जब यो सत्य खुल्छ, तब न केही जान्नु छ, न बोल्नु छ, न गर्नु छ—केवल हुनु नै पर्याप्त छ।"