अध्याय 2 : आत्मविस्मयोल्लासः
आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास
सशरीरमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चितम्। शुद्धचिन्मात्र आत्मा च तस्मिन् किं कल्पयाम्यहम्॥ १८ ॥
नेपाली भावार्थ
यस शरीर सहित यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड वास्तवमा केही पनि होइन (सपना झैं असत्य हो) भन्ने कुरा मेरो अनुभवमा पूर्ण निश्चित भइसकेको छ! र आत्मा केवल शुद्ध चेतना मात्र हो भने, अब त्यो निर्विकल्प आत्मामा म कुन विषयको व्यर्थ कल्पना गरूँ?
“It is now definitively certain to me that this entire universe, along with the body, is nothing at all! And the Self is pure, undivided Consciousness alone—what then can I possibly project or imagine in It?”
जब साधकलाई सत्य र असत्यको विवेक स्पष्ट हुन्छ, तब मनका सम्पूर्ण काल्पनिक चाहना, योजना र डरहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।
१. 'न किञ्चिदिति निश्चितम्' — परम निश्चयको शक्ति
अध्यात्ममा जबसम्म संशय (Doubt) रहन्छ, तबसम्म मन हल्लिरहन्छ।
- "के साँच्चै संसार असत्य हो?"
- "के साँच्चै म आत्मा हुँ?"
तर राजा जनक यहाँ 'निश्चितम्' शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ। यो कुनै किताब पढेर कण्ठ पारेको सिद्धान्त होइन; यो उहाँको आफ्नै प्रत्यक्ष अपरोक्षानुभूति हो।
जसरी बिहान ब्यूँझेपछि सपनाको संसार "केही पनि थिएन" भन्ने कुरामा रत्तिभर शंका रहँदैन, त्यसरी नै आत्मज्ञान भएपछि शरीर र संसारको स्वतन्त्र अस्तित्व समाप्त हुन्छ।
२. शुद्ध चिन्मात्र आत्मामा कल्पनाको अन्त्य
मनले के कल्पना गर्छ?
- "म धनी बन्छु, म गरिब छु।"
- "म सफल भएँ, म असफल भएँ।"
- "यो मेरो शत्रु हो, त्यो मेरो मित्र हो।"
तर जहाँ केवल एउटै शुद्ध चिन्मात्र आत्मा बाहेक केही छँदै छैन, त्यहाँ कसले कसको बारेमा के कल्पना गर्ने?
- आकाशमा चित्र कोर्न सकिँदैन।
- पानीमा आगोको कल्पना टिक्दैन।
त्यसैले ज्ञानीको मनमा कुनै काल्पनिक चिन्ता, भय वा वासना बाँकी रहँदैन। ऊ पूर्ण सन्तुष्ट र शान्त भएर बाँच्दछ।