अध्याय 2 : आत्मविस्मयोल्लासः
आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास
नाहं देहो न मे देहो जीवो नाहमहं हि चित्। अयमेव हि मे बन्ध आसीद्या जीविते स्पृहा॥ २० ॥
नेपाली भावार्थ
न त म यो शरीर हुँ, न यो शरीर मेरो हो; न म कुनै सानो क्षुद्र जीव हुँ, म त केवल विशुद्ध चैतन्य हुँ! शरीरलाई बचाई राख्ने र सधैं बाँचिरहने जुन तीव्र तृष्णा (स्पृहा) मभित्र थियो, वास्तवमा त्यही नै मेरो एकमात्र बन्धन थियो!
“I am not the body, nor is the body mine; nor am I an individual soul (jiva). I am indeed pure Consciousness! That very clinging to bodily survival and life was my only true bondage!”
हाम्रो सबैभन्दा ठूलो बन्धन 'बाँच्ने लोभ' (अभिनिवेश) हो। जब शरीरप्रतिको तृष्णा मेटिन्छ र आफूलाई अमर चैतन्य जानिन्छ, तब मानिस तत्काल परम स्वतन्त्र र अभय बन्दछ।
१. 'नाहं देहो न मे देहो' — देहाध्यासको विच्छेदन
यस श्लोकमा जनकले तीनवटा तहमा आफूलाई अलग गर्नुभएको छ:
- 'नाहं देहो': म यो हाडछाला, रगत र मासुको शरीर होइन।
- 'न मे देहो': यो शरीर मेरो पनि होइन (यसमा मेरो कुनै स्वामित्व छैन)।
- 'जीवो नाहम्': म कुनै पुण्य र पापको फल भोग्न जन्मने-मर्ने संसारी जीव पनि होइन।
- 'अहं हि चित्': म त त्यो अविनाशी, प्रकाशमान विशुद्ध चैतन्य हुँ!
२. बन्धनको वास्तविक स्वरूप: 'जीविते स्पृहा' (Clinging to Life)
पतञ्जलि योगसूत्रमा पाँच प्रकारका क्लेशहरूमध्ये सबैभन्दा बलियो क्लेश 'अभिनिवेश' (मृत्युको डर र बाँच्ने तृष्णा) लाई मानिएको छ।
मानिस किन डराउँछ?
- किनकि उसलाई लाग्छ— "यदि मेरो शरीर मर्यो भने म सकिनेछु।"
यही डरले मानिसलाई अनेकौं अधर्म, लोभ, चाकडी र पाप गर्न बाध्य पार्छ।
तर जनक भन्नुहुन्छ:
"म त जन्म र मृत्युभन्दा परको अनन्त चैतन्य हुँ। तब यो शरीरको आयुपछि लाग्ने तृष्णा नै मेरो बन्धन रहेछ। जब बाँच्ने लोभ हट्यो, तब मृत्युको डर पनि सदासर्वदाका लागि मेटियो!"
३. अभयताको सर्वोच्च शिखर
संसारमा सबैभन्दा शक्तिशाली त्यो व्यक्ति हुन्छ, जसलाई मृत्युको रत्तिभर डर हुँदैन।
जब तिमी जान्दछौ कि शरीर नष्ट भए पनि तिम्रो अस्तित्वलाई केही हुँदैन, तब तिमी संसारका सबै भय, बन्धन र चिन्ताहरूबाट एकै झट्कामा मुक्त हुन्छौ।