अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा
आत्मज्ञानीको परीक्षा
निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्येऽपि महात्मनः। तस्यात्मज्ञानतृप्तस्य तुलना केन जायते॥ १२ ॥
नेपाली भावार्थ
जुन महात्माको मन घोर निराशाजनक वा प्रतिकूल परिस्थिति आइपर्दा पनि निष्काम र तृष्णारहित रहन्छ, आत्मज्ञानको अमृतले सदासर्वदा पूर्ण तृप्त भइसकेको त्यस्तो महापुरुषको तुलना यस संसारमा कोसँग हुन सक्छ र?
“Whose mind remains completely desireless even in the midst of worldly disappointments—with whom can such a great soul, ever contented in the bliss of Self-knowledge, ever be compared?”
जसको तृप्ति बाहिरी सफलतामा होइन, आफ्नै आत्मामा अडिएको छ, उसलाई संसारको कुनै असफलता वा निराशाले दुःखी बनाउन सक्दैन। यस्तो आत्मतृप्त महापुरुषको कुनै तुलना छैन।
१. 'नैराश्येऽपि निःस्पृहम्' — निराशाभित्र परम शान्ति
सामान्य मानिसको जीवन आशा (Expectations) मा टिकेको हुन्छ:
- "छोराले यसो गरोस्, व्यापार यस्तो होस्, चुनाव जितियोस्।"
जब त्यो आशा पूरा हुँदैन, तब मानिस घोर 'निराशा' (Depression/Despair) मा डुब्छ।
तर अष्टावक्र यहाँ एउटा बिल्कुलै नयाँ दृष्टिकोण दिनुहुन्छ:
आत्मज्ञानी महापुरुषका लागि 'नैराश्य' भनेको कुनै डिप्रेसन होइन; यो त 'आशाबाट मुक्ति' (Freedom from Expectations) हो!
- जब कसैसँग केही आशै छैन, तब कसैले निराश बनाउन कसरी सक्छ?
- जसलाई केही पाउनु नै छैन, उसको केही गुम्ने सम्भावना नै रहँदैन।
२. 'आत्मज्ञानतृप्तस्य' — आफैँभित्र तृप्त (Self-Fulfilled)
संसारका मानिसहरू सधैं भोका छन्:
- कसैलाई धनको भोक, कसैलाई पदको भोक, कसैलाई प्रशंसाको भोक।
संसारको कुनै पनि वस्तुले यो भोक स्थायी रूपमा मेटाउन सक्दैन; जति खाए पनि फेरि भोक लाग्छ।
तर आत्मज्ञानी 'आत्मज्ञानतृप्त' हुन्छ:
- उसले आफ्नै आत्माभित्र आनन्दको अनन्त मूल भेट्टाइसकेको छ।
- उसलाई न कसैको जयजयकार चाहिन्छ, न कसैको उपहार।
उसको भित्री खजाना यति भरिपूर्ण छ कि इन्द्र वा ब्रह्माको पद पनि उसको अगाडि तुच्छ देखिन्छ।
३. 'तुलना केन जायते' — अतुलनीय अस्तित्व
यस संसारमा हरेक चिजको तुलना गरिन्छ: यो भन्दा त्यो राम्रो, यो भन्दा त्यो धनी।
तर आत्मज्ञानीको तुलना कसैसँग हुन सक्दैन।
किनकि संसारका सबै मानिसहरू केही 'पाउन' दौडिरहेका छन्, जबकि आत्मज्ञानीले 'आफू नै सबै थोक हुँ' भनी विश्राम पाइसकेको छ।
यो विश्राम नै मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो।