अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा

१. भ्रम नै लोभको जननी हो (Delusion Precedes Greed)

अष्टावक्र यहाँ मनोविज्ञान र अध्यात्मको गहिरो रहस्य खोल्नुहुन्छ:
कुनै पनि वस्तुप्रति हाम्रो मनमा किन आकर्षण जाग्छ?
के त्यो वस्तु साँच्चै सुन्दर वा आनन्ददायक भएर हो?

• होइन! त्यो वस्तुप्रति हामीलाई 'भ्रम' (False Value Projection) छ।

समुद्रको बालुवामा टल्किएको सिपी आफैँमा केवल एउटा हड्डीको टुक्रा हो।
तर जबसम्म मानिसले त्यसलाई 'चाँदी' ठान्छ, तबसम्म उसको मुटुको धड्कन बढ्छ, हात काम्छ र त्यसलाई टिप्न ऊ मरिहत्ते गर्छ।
जब नजिक गएर हेर्छ— "धत्! यो त सिपी पो रहेछ!"
त्यस क्षण लोभ कहाँ गयो?
के उसले लोभ त्याग्न कुनै तपस्या गर्नुपर्यो? परेन! ज्ञान हुनासाथ लोभ स्वतः खरानी भयो।

२. सांसारिक सुखको यथार्थ

संसारका रूप, रस, गन्ध, स्पर्श र शब्दहरू पनि सिपीमा देखिएको चाँदी जस्तै हुन्:

• टाढाबाट हेर्दा लाग्छ— "यो गाडी पाएपछि, यो पद पाएपछि म पूर्ण सुखी हुनेछु।"
• तर जब त्यो पाइन्छ, केही दिनमै त्यसको चमक हराउँछ र मन अर्को भ्रमको पछि दौडन थाल्छ।
  किनकि तिर्खा अनन्त छ, र सांसारिक वस्तुहरू सीमित छन्।

३. आत्मज्ञानीको निर्लोभता

जब मानिसले आफूभित्रको अनन्त सच्चिदानन्द आत्मालाई चिन्न थाल्छ, तब बाहिरका सबै चम्किला वस्तुहरू सिपीको खोल जस्तै मूल्यहीन लाग्न थाल्छन्। त्यसपछि लोभको अन्त्य गर्न कुनै जबरजस्ती त्याग गर्नु पर्दैन; ज्ञानकै प्रकाशमा लोभ स्वतः बिलाउँछ।