अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा

१. कामुकता र आत्म-सौन्दर्यको तुलना (Lust vs. Supreme Beauty)

मानिस कामुकता (Sensual Desires) मा किन फस्छ?
किनकि उसलाई लाग्छ कि हाड, छाला र रगतले बनेको शरीरमा कुनै ठूलो सौन्दर्य र सुख छ।
तर अष्टावक्र यहाँ सत्यको पर्दा खोल्नुहुन्छ:

"आत्मा नै वास्तवमा 'अतिसुन्दरम्' (परम सुन्दर) हो।"

संसारका सबै फूल, चन्द्रमा, सुन्दर अनुहार र दृश्यहरू केवल आत्माकै चेतनाको प्रकाशले गर्दा सुन्दर देखिएका हुन्।
जब शरीरबाट आत्मा निस्कन्छ, तब त्यही सुन्दर शरीर एकैछिनमा दुर्गन्धित हुन्छ र कसैले त्यसलाई छुन पनि चाहँदैन।
जसको प्रकाशले सारा ब्रह्माण्ड सुन्दर भयो, त्यो मूल चैतन्यलाई छाडेर केवल मासुको पिण्डमा आसक्त हुनु कस्तो अज्ञानता हो!

२. 'श्रुत्वापि' — सुनेर पनि नबुझ्नु (Intellectual Hearing vs. Realization)

यहाँ अष्टावक्रले 'श्रुत्वापि' (सुनेर पनि) शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ।
कतिपय मानिसहरू वेदान्तका किताबहरू पढ्छन्, प्रवचन सुन्छन्, शब्दहरू कण्ठ पार्छन्। तर उनीहरूको व्यवहारिक जीवनमा वासना, कामुकता र लत जस्ताको तस्तै रहन्छ।
अष्टावक्र चेताउनी दिनुहुन्छ:
यदि तिमीले आत्मालाई परमसत्य भनेर सुनेका छौ भने, तिम्रो जीवनमा पवित्रता र निर्वासना स्वतः झल्किनुपर्छ। बाहिर ब्रह्मज्ञानीको कुरा गर्ने र भित्र तुच्छ वासनामा लठ्ठिने काम आत्म-धोका मात्र हो।

३. साधकका लागि पावन मार्ग

कामुकतालाई दबाएर वा जबर्जस्ती घृणा गरेर जित्न सकिँदैन।
यसलाई जित्ने एउटै मात्र उपाय हो— आफूभित्रको उच्चकोटिको आनन्द (आत्मरस) लाई चाख्नु। जब तिमीले आत्माको परम सौन्दर्य देख्नेछौ, तब सानातिना सांसारिक आकर्षणहरू स्वतः फिका भएर बिलाउनेछन्।