अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा
आत्मज्ञानीको परीक्षा
उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्यातिदुर्बलः। आश्चर्यं काममाकाङ्क्षेत्कालमन्तमनुश्रितः॥ ७ ॥
नेपाली भावार्थ
कामवासना ज्ञानको कट्टर शत्रु हो भन्ने कुरा राम्ररी थाहा पाउँदापाउँदै पनि, शरीर कमजोर भई जीवनको अन्तिम घडी (मृत्युको मुख) सम्म पुगिसकेको मानिसले अझै पनि वासनाहरूकै पछि दौडने तृष्णा राख्छ भने, त्यो कस्तो महा-आश्चर्य हो!
“Fully knowing that lust is the mortal enemy of spiritual knowledge, how astonishing it is that a person, rendered utterly feeble by age and standing at the very threshold of death, should still desperately crave sensual pleasures!”
शरीर बूढो हुन्छ, कपाल सेतो हुन्छ, आँखा कमजोर हुन्छन् तर मनको तृष्णा कहिल्यै बूढो हुँदैन। मृत्युको संघारमा पुग्दा पनि वासना नत्याग्नु मानिसको सबैभन्दा ठूलो अन्धोपन हो।
१. 'ज्ञानदुर्मित्रम्' — ज्ञानको कट्टर शत्रु
आचार्य भर्तृहरिले वैराग्यशतकम् मा लेख्नुभएको छ:
"अङ्गो गलितं पलितं मुण्डं दन्तविहीनं जातं तुण्डम्। करकम्पितशोभितदण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्॥"
(अङ्गहरू गल्छन्, कपाल फुल्छ, दाँत झर्छन्, हातमा लौरो काम्छ; तैपनि आशा र तृष्णाको पिण्ड मर्दैन!)
अष्टावक्र यहाँ त्यही यथार्थलाई प्रहार गर्दै भन्नुहुन्छ:
कामवासना केवल शारीरिक क्रिया होइन; यो ज्ञानको 'दुर्मित्र' (शत्रु) हो। यसले चेतनालाई बाहिर तान्छ र मानिसलाई शरीरको दास बनाउँछ।
२. मृत्युको मुखमा पनि वासनाको खेल
मानिसको शरीर जीर्ण भइसक्छ, अस्पतालको बेडमा अक्सिजन लगाएर सुतिरहेको हुन्छ, तैपनि उसको मनमा नाफा-घाटा, जग्गा-जमिन र पुराना वासनाहरूकै विचार खेलिरहेको हुन्छ।
यो कस्तो भयानक सम्मोहन हो!
अष्टावक्र जनकलाई झकझक्याउँदै भन्नुहुन्छ:
समय छँदै यस भ्रमबाट ब्यूँझ! जबसम्म वासनाको बीउ भित्र बाँकी रहन्छ, तबसम्म बारम्बार जन्म र मरणको चक्रमा पिल्सिरहनुपर्नेछ।
३. मुक्ति तर्फको यात्रा
सच्चा वैराग्य बुढ्यौलीको विवशता होइन; यो त जवानीमै विवेकद्वारा गरिएको वासनाको शान्ति हो।
जब मानिसले बुझ्छ कि कुनै पनि बाहिरी वस्तुले मलाई अमर बनाउन सक्दैन, तब ऊ वासना छाडेर आफ्नै अमृतमय आत्म-स्वरूपमा स्थिर हुन्छ।