अध्याय 9 : निर्वेदवर्णनम्

१. 'भूतविकारान् भूतमात्रान्' — रूपको पछाडि तत्त्व हेर्ने दृष्टि

हामी संसारमा किन मोहित हुन्छौं वा डराउँछौं?
किनकि हामी 'रूप' (Form) हेर्छौं, 'तत्त्व' (Essence) हेर्दैनौं:

• एउटा मानिस सुनको बाघ देख्दा डराउँदैन, किनकि उसले बाघ होइन, 'सुन' मात्र देख्छ।
• तर अज्ञानी मानिस सुनको गहना (हार, चुरा, औंठी) मा फरक देखेर लोभिन्छ।
• एउटा सुन्दर शरीर देख्दा मानिस कामुक बन्छ, तर त्यो शरीर के हो?
  • केवल हाड, छाला, रगत, मासु र पानीको एउटा माटोको थुप्रो (पञ्चभूतको विकार)!
• के कोही माटोको थुप्रोसँग प्रेममा पर्न सक्छ?

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"जब तिमी संसारका सबै वस्तु, शरीर र घटनाहरूलाई केवल पाँच तत्त्वको रासायनिक खेल मात्र देख्छौ, तब तिम्रो मोह एकै सेकेन्डमा चुँडिन्छ!"

२. 'तत्क्षणात् बन्धनिर्मुक्तः' — तत्काल मुक्तिको घोषणा

अष्टावक्र गीताको विशेषता नै यही हो— यसमा भोलिको कुनै प्रतिज्ञा छैन।
"१० वर्ष ध्यान गर, अनि मुक्त हौला" भनिँदैन।
यहाँ भनिन्छ: "तत्क्षणात्" (त्यसै क्षण!)
जसरी कोठामा १०० वर्षदेखि अँध्यारो थियो भने पनि बत्ती बाल्नासाथ अँध्यारो हट्न १०० वर्ष लाग्दैन, एक मिलिसेकेन्डमै उज्यालो हुन्छ;
त्यस्तै, जतिसुकै पुरानो बन्धन भए पनि, विवेकको आँखा खुल्नासाथ त्यसै क्षण मुक्ति हुन्छ!

३. दैनिक जीवनमा यसको अभ्यास

जब कुनै मानिससँग रिस उठ्छ वा कसैको शरीरप्रति अन्धो आकर्षण जाग्छ:

• एक क्षण गहिरिएर हेर्नुहोस्: "यो केवल माटो, पानी र हावाको विकार हो। म माटोसँग किन लडिरहेको छु? म पानीसँग किन रिसाइरहेको छु?"
• यो तत्त्व-दृष्टि (Elemental Vision) ले तपाईंलाई हरेक प्रकारको भावनात्मक बन्धनबाट तुरुन्तै स्वतन्त्र बनाइदिन्छ।

मनन सूत्र:
"रूप भ्रम हो, तत्त्व सत्य हो; जब सबैलाई पञ्चभूतको खेल मात्र देख्छौ, तब तिमी तुरुन्तै आफ्नै मुक्त स्वरूपमा स्थिर हुन्छौ।"