अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

दुर्योधनले द्रोणाचार्यलाई पाण्डव र कौरव सेनाको तुलना सुनाइसकेपछि अब सेनाका सम्पूर्ण प्रमुख महारथीहरू (कर्ण, कृपाचार्य, शल्य, अश्वत्थामा आदि) लाई खुला आदेश दिन्छन्— "आफ्नो मोर्चा नछाडी सबै मिलेर केवल पितामह भीष्मको रक्षा गर।" यहाँ एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ: भीष्म त इच्छामृत्युको वरदान पाएका, परशुरामलाई समेत परास्त गर्न सक्ने संसारकै सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर थिए। त्यस्ता अपराजित सेनापतिलाई अरू साधारण योद्धाहरूको रक्षा किन चाहियो? यसको पछाडि दुर्योधनको एउटा ठूलो राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक भय थियो: पहिलो, भीष्म कौरव सेनाका प्रधान सेनापति र विजयका एकमात्र मेरुदण्ड थिए। प्राचीन युद्ध-नियम अनुसार यदि सेनापति मारिएमा वा बन्दी बनेमा सम्पूर्ण सेनाको मनोबल एकै क्षणमा ध्वस्त हुन्थ्यो। दोस्रो र मुख्य कारण: भीष्मको एउटा कठोर व्यक्तिगत प्रतिज्ञा थियो। उनले कुनै पनि स्त्री, नपुंसक, वा पहिले स्त्री भएर पछि पुरुष बनेका व्यक्तिमाथि हतियार नउठाउने नियम बनाएका थिए। पाण्डव सेनामा 'शिखण्डी' थिए, जो पूर्वजन्ममा काशीराजकी छोरी अम्बा थिइन् र भीष्मसँग बदला लिन नै पुरुष भएर जन्मेका थिए। दुर्योधनलाई थाहा थियो कि यदि शिखण्डी भीष्मको अगाडि आइपुगे भने भीष्मले हात बाँधेर उभिनेछन्। त्यसैले दुर्योधनले सम्पूर्ण सेनालाई आदेश दिए— शिखण्डी वा कुनै पनि शत्रुलाई भीष्मको नजिकै आउन नदिनु, चारैतर्फबाट पितामहको सुरक्षा-घेरा बनाउनु।

कुनै पनि संगठन, उद्यम वा तपाईंको व्यक्तिगत जीवनमा एउटा 'केन्द्रीय मेरुदण्ड' हुन्छ जसले सम्पूर्ण प्रणालीलाई टिकाइराखेको हुन्छ। त्यो तपाईंको स्वास्थ्य हुन सक्छ, तपाईंको चरित्रको इमानदारी हुन सक्छ, वा तपाईंको बौद्धिक स्पष्टता हुन सक्छ। यदि तपाईं बाहिरी सानातिना कुराहरूमा अल्झिएर आफ्नो मूल आधारलाई असुरक्षित छाडिदिनुहुन्छ भने, एउटै सानो प्रहारले तपाईंको पूरै साम्राज्य ढाल्न सक्छ। दुर्योधनले भीष्मलाई रक्षा गर्न खोजेजस्तै, तपाईंले पनि दैनिक जीवनमा आफ्नो ऊर्जालाई छरिन नदिई आफ्नो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति (Core Strength) लाई सुरक्षित राख्न सिक्नुपर्छ। तर यसको अर्को पाटो पनि छ: दुर्योधनले अधर्मलाई बचाउन भीष्म जस्ता पवित्र व्यक्तिलाई ढाल बनाइरहेका थिए। जब तपाईंको उद्देश्य नै स्वार्थ र अन्यायमा टिकेको हुन्छ, जतिसुकै बलियो ढालले पनि तपाईंलाई कालको हातबाट बचाउन सक्दैन।